राग, ताल व साथीचा आनंद

श्री. नारायणराव गातांना रागाचें वातावरण कायम ठेवण्याचा कसोशीनें प्रयत्न करीत असतात. त्याचबरोबर तालाच्या बाबतीतही असेंचं आहे. आपल्या कंपनीत तालीम सुरू असतांना श्री. नारायणराव प्रत्येक नटाला हेंच सांगतात कीं, पदांतील प्रत्येक कडवें सरळ तालांत यावें. त्यांत गातांना एखादी तान, मुरकी किंवा मिड जर घ्यावयाची असेल तरीसुद्धां ते कडवें तालांत येण्याबद्दल त्यांचा कटाक्ष असतो. गाण्याच्या बैठकीत, जसें चिजेचें तोंड म्हणतांना एकदां कसेंतरी चिजेच्या तोंडावर येऊन तालांत पडावयाचें तसें रंगभूमीवर चालणार नाही. असें तें नेहमी सांगत असतात. प्रत्येक कडवें स्वरबद्ध, तालबद्ध व भावनापूर्ण असेंच यावयास पाहिजे ही खरी गोष्ट आहे. पण हल्लींच्या गायकांना रस व भावना ही काय चीज आहे हें समजतच नाही. अथवा कुणी समजावून दिलें तरी समजून घेण्याची त्यांची इच्छाच नाहीं. गायक असें म्हणतो कीं, पदाचा अर्थ, भावना व रस आम्हांला कशाकरितां पाहिजेत ? नुसती गाण्याची तयारी, तानांची तयारी व वांकडीतिकडी स्वरांची कसरत झाली म्हणजे झालें. पदाचा अर्थ वगैरे गोष्टी आमच्या गाण्यांत लागत नाहींत व आम्हांला त्यांची जरूरीही नाही. श्री. गोविंदराव टेंबे यांनी “गायिका गोहरजान” या लेखांत यासंबंधी बराच विचार केला आहे. त्यांत त्यांनींसुद्धा गोहरजानचें वर्णन करतांना हेंच सांगितलें आहे. गोहरजानच्या प्रत्येक गाण्याच्या पदांत, चिजेंत, तानेंत, गझलमध्यें भावना असल्यामुळेच त्यांचे गाणे फार मोहक व मनाला चटका लागणारें असें व्हावयाचे. तर हा विचार हल्लींच्या गायकांनीं करावयास नको का ? पद कोणत्याही भाषेतलें असो. त्या पदांत अर्थ पाहिजे व त्या पदाचा अर्थ भावनेने व रसानें प्रेक्षकांच्या मनावर गायकानें विबविण्याचा प्रयत्न करावयास पाहिजे. गायक गातांना जर डोळे मिटून गाऊं लागला तर तो प्रेक्षकांच्यावर काय परिणाम करू शकणार ?

नाटकांमध्ये तेवढी भावना असावी आणि गाण्यांत भावना नसली तर चालेल का ? तर भावनाहीन गायक झाल्यानें प्रेक्षकही त्याच त-हेचे होऊ लागले आहेत. पद नाटकांतलें असो अथवा कोणतेही असो. मराठी असो नाहींतर हिदी असो, भावना ही अवश्य पाहिजे ती जर नसेल तर तें गाणें फोल आहे ही अगदी सत्य गोष्ट आहे. श्री टेंबे यांनी गायिका गोहरजानचे वर्णन करतांना वर लिहिल्याप्रमाणेंच लिहिले आहे. व त्याप्रमाणे (श्री. टेंबे यांनी लिहिल्याप्रमाणे) खरोखरच हल्लींचे गायक जर भावनापूर्ण गाऊं लागतील तर खरोखरच संगीत विद्या हल्लींपेक्षां जास्त श्रेष्ठपदाला चढल्याशिवाय खास रहाणार नाहीं, संगीतविद्येची अवनति नाहीशी होईल व संगीतविद्येच्या माझ्यासारख्या अभ्यासूलासुद्धा नवीन तन्हेनें संगीतविद्येचें ज्ञान झाल्याशिवाय रहाणार नाहीं. भावनापूर्ण गाण्याचा परिणाम प्रेक्षकांवर फारच होतो; पण असे समजणारे प्रेक्षक फारच थोडे पहावयास मिळतात. तानेची सरबत्तीच प्रेक्षकांना फार पसंत पडते ! त्यापुढे गाण्यांतली भावना नाहींशी झाली तरी चालेल, पण तानतयारीचें गाणें पाहिजे. अशा त-हेचा प्रकार हल्लीं रंगभूमीवर झपाट्यानें वाढत चालला आहे; पण श्री. नारायणराव यांनीं आपल्या रंगभूमीवर तसा प्रसंग आजपर्यंत आणू येऊं दिला नाहीं हें त्यांना भूषणास्पद आहे यांत संशय नाहीं. त्यांनी राग व ताल यांचा संबंध कसा ठेवला आहे हें वर लिहिलेंच आहे. त्याचप्रमाणे सारंगीचीसुद्धा साथ नाटकाला फार आकर्षक अशी झाली आहे. सारंगीसारख्या अत्यंत गोड वाद्याला समाजानें आपणांतून हाकलून काढलें होते; पण त्या वाद्यांचें श्रेष्ठत्व श्री. नारायणरावांनीं पुन्हा मूळपदावर आणून ठेवले आहे. सारंगी व ऑर्गन हीं वाद्यांची जोड फारच मध्र आहे. ऑर्गनचा आवाज फार गोड व गंभीर आहे. हार्मोनियम फार कठोर वाटतो; पण साथीला बाजाच्या पेटीपेक्षां ऑर्गनची साथ भरदार वाटतें. ऑर्गनमध्यें एक प्रकारचा नुसता गंभीरपणा आहे. गाणाऱ्याला तो गंभीर फार पोषक होतो, पण ऑर्गनमध्यें जी जव्हारी पाहिजे ती त्यांत नाहीं. ती जव्हारी सारंगींत आहे. सारंगीच्या खालच्या तारांतून निरनिराळे नाद उत्पन्न होऊन जे स्वरांचें आंदोलन उत्पन्न होतें तें ऐकण्याला फारच गोड लागतें. ऑर्गन व सारंगी यांचा एकजीव इतक्या उत्तम त-हेने होतो कीं, त्याचें शब्दांत वर्णन करतां येत नाहीं. अशा दोन गोड वाद्यांची साथ श्री. नारायणराव यांनीं गंधर्व कंपनीच्या रंगभूमीला जोडली ही एक त्यांच्या प्रेक्षकांना मोहून टाकणाऱ्या गोष्टींपैकीं महत्त्वाची गोष्ट आहे. अशा गोड वाद्यांची साथ श्री. नारायणराव यांच्या आवाजाला इतकी जमून जाते कीं, सारंगी-ऑर्गन व श्री. नारायाणराव हीं एकच होऊन गात आहेत असा भास होतो. सारंगींतले विद्वान कादरबक्षखां हे तर श्री. नारायणराव यांची साथ इतकी बेमालूम करतात की, सारंगी निराळी वाजते आहे असें वाट्च देत नाहीत. दोघांना खुलविणारे एक गृहस्थ तबलावादनपटु मे. अहमदजान ऊर्फ तिरकवाखांसाहेब हेही त्या साथींत आनंदाची भर अतिशय घालतात. तबला, सारंगी व ऑर्गन हीं तिन्हीं वायें गाण्याबरोबर सुरू झाली म्हणजे ऐकणारावा मोहिनीच पडते असा अनुभव आहे. अशा कलावान माणसांची साथ श्री. नारायणराव यांनीं आपल्या कंपनीकरितां ठेवल्यानें गंधर्व कंपनीच्या वैभवांत आणखी भरच पडत आहे यांत संशय नाहीं. अशा त-हेचा साथीचा आनंद इतरत्र कोणत्याही नाटक मंडळींत ऐकावयास मिळत नाहीं. त्यामुळे साथीच्या बाबतींतसुद्धा श्री. नारायणराव यांनीं आपल्या कंपनीचें श्रेष्ठत्व प्रेक्षकांना चांगलें पटविलें आहे.