बालगंधर्व येणार हाच मुळी आत्ता दिवाळी येणार म्हटल्याबरोबर डोळयापुढे जसं दिसतं तसं दिसायचं. आणि हे जे गाणं आहे ते काही कारणानी झालेलं गाणं होतं. ते रंगभूमीवरचं गाणं होतं. आणि ते रंगभूमीवरचं गाणं गाताना ती रूक्मीणी गाते आहे, ती सिंधू गाते आहे, ती द्रौपदी गाते आहे, देवयानी गाते आहे याचा विसर बालगंधर्वांनी कधीही पडू दिला नाही. आपल्याला सणकन् तान जाते आहे म्हटल्याबरोवर त्यांनी कधी तानबाजी केली नाही. ‘मधुकर वनवना’ सारखं गाणं असेल त्याला जेवढं झेपेल तेवढे करायचे व त्यातून सौंदर्य प्रकट करायचे. लोक असं म्हणतात की, बारा बारा वन्समोअर झाले. तास तास गाणं झालं हे खरं नाहीये. ही अतिशयोक्ती आहे. तुम्हाला सांगतो. वन्समोअर झाल्याबरोबर एकदा ती पहिली ओळ म्हणायची लोकांसाठी आणि पुढला संवाद सुरू करायचा असंच होतं. त्यांनी कधीही तारतम्य सोडलं नाही. आणि त्यामुळे लोकांना हे गाणे, हा अभिनय, हे शब्द, हे उच्चार हे एकच. म्हणजे यापुढे ज्याना बालगंधर्व गायकी गायची असेल त्याने पहिल्यांदा न्याहाळून पाहिलं पाहिजे, याच्यातला कुढल्या सुराला या पर्टिक्युलर एका चालीमध्ये ‘मर्म बंधाची ठेव’ म्हणावी अशी कुठल्या सुरात आहे हे लक्षात आलं पाहिजे. आणि ती लक्षात बालगंधर्वांच्या रेकॉर्डस घेताना झाली तर बालगंधर्वांच्या गायकीतला एक भाग तुम्हाला कळला असं होईल. पुढे लयीचा भाग आहे. आणि त्याला जोडून जो तो स्वरात घोळलेला शब्द आहे तो त्या क्षणाला गाण्यामध्ये आहे. आता उदाहरणार्थ ‘दहती बहु मना’ सारखी रेकॉर्ड आहे. तो वरचा षड्ज् लागला म्हणजे तेथे दुसरं तिसरं काही करता येत नाही. तो तेथे लागलाच पाहिजे. ‘टकमक पाही’ म्हणताना ‘टकमक पाही’ असं सरळ सारे न म्हणता ‘टकमकss’ पंचम कचकन् असा लावल्याबरोबर त्यानं त्या रागाला निराळं स्वरूप प्राप्त होतं. असं प्रत्येक रागात त्यांनी केलं आहे. तुम्हाला सांगतो ‘देवा धरिले चरण’ म्हणताना ‘चंssरssणss’ असे तीन याच्यात टाकलेले आहेत त्यांनी शब्द. त्या लयीचा हिशोब करता करता नाकात नऊ येतात. ‘सुजन कसा मन चोरी’ सगळे जण गातात पण नारायणराव जेथून उठलेले आहेत ती जागा सापडणं मुश्कील आहे ! आणि म्हणूनच ते असामान्य आहेत. त्याची नक्कल होऊ शकत नाही. त्या गायकीचा आपण अभ्यास करू शकतो. ती गायकी फार मोठी आहे. साधीसुधी गायकी नाहीये. भास्करबुवा बखल्यांसारख्यांनी त्यांना दाखवून दिलेलं आहे आणि त्या गायकीमध्ये यानी आपला साज चढवलेला आहे. असं ते मिश्रण आहे. ते केल्याशिवाय नुसतं पाठ झालेलं गाणं जर कुणी म्हणायला लागलं तर ती नक्कल होईल. बऱ्यापैकी नक्कल होईल. मला मात्र एका गोष्टीचा आनंद वाटतो की, बालगंधर्वांचं युग हे संपलंय असं पुष्कळ लोक बोलत असत. काय संपलंय त्यातलं मला काही कळत नाही. कदाचित नाटकाची पद्धत वेगळी झाली असेल परंतु गाणं जे आहे ते आज तितकंच चिरंजीव आहे. ज्यावेळेला तरूण मुलं बालगंधर्वांच्या रेकॉर्डस ऐकून त्याप्रमाणे आपल्याला गायला यावं म्हणून मेहनत करताना दिसतात त्यावेळेला पुन्हा एकदा वाटलं की या गाण्याला मरण नाहीये. कारण हे इतकं असामान्य आहे की, त्याला मरणच शक्य नाही. शेक्सपीअरला जसं मरण नाही. त्यांच्या कॅरेक्टर्सना मरण नाही. तसंच शकुंतलेला मरण नाही. तसंच या गीतांना नाही. त्याचं कारण आहे की, ही गीतं ज्या घराण्यातून आलेली आहेत त्या अभिजात घराण्याना मरण नाही. प्रश्न एवढाच आहे की, ते संदर, ललित, चांगलं असं करून त्याला असुंदराचा कुठेही स्पर्श होणार नाही याची खबरदारी घेऊन ते गायलं गेलं पाहिजे. केवळ इफेक्ट्ससाठी गाता कामा नये. आणि इथे आणखी एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे की, बालगंधर्वांनी कधीही परिणाम करण्यासाठी अमुक एक केलं अस कधीही झालेलं नाही. मी ही दोनच माणसं पाहिली की काहीही सिद्ध करण्यासाठी ती गायली नाहीत. गायला बसली आणि गायला सुरूवात केली. एक म्हणजे बालगंधर्व स्वतः आणि दुसरी म्हणजे बेगम अख्तर. यांना काहीही सिद्ध करायचं नव्हतं. आपली नोटेशन पद्धती सिद्ध करायची नव्हती. तानबाजी सिद्ध करायची नव्हती. खटके, मुरक्या काही नाही. जे त्याला साजेसं दिसत होतं तसे गात होते. जसं एखादं लहान मूल आपण सुंदर दिसावं म्हणून काही करत नाही. ते जे करतं तेच सुंदर दिसतं तसं बालगंधर्वांनी ज्या ज्या गोष्टी संगीतात केल्या त्या सुंदरच ठरल्या. याच्या मागे कारण आहे की, ते कठली तरी एक मोठी देणगी घेऊन आलेले असले पाहिजेत. याचं कारण आहे की, मला स्वतःला ते अॅनालिसिस (विश्लेषण) करता येत नाही. म्हणून ते देणगी घेऊन आले असं मी म्हणतो. ज्याला असं विश्लेषण करता येईल तो खरोखरच धन्य आहे असं मी मानेन अशा या माणसाचा उत्सव आपण साजरा करतो आहोत.

शंभरावा वाढदिवस साजरा करतो आहोत, मला एकदम आठवण झाली की, आज मंगळवार आहे व अशाच एका मंगळवारी सायंकाळी या पुणे शहरातच ६ वाजून दोन मिनिटानी शंभर-एक वर्षांपूर्वी बालगंधर्वांच्या ‘जन्म झाला होता. त्या जन्माच्या वेळेला कुणाला कल्पनाही नसेल की, एक अलौकिक पुरुष येथे जन्माला आलेला आहे. अलौकिकच. सगळ्या बाबतीत अलौकिक असा पुरुष. त्यांचं सगळं जीवन अलौकिक. त्यांनी जे जे केलं ते अशा एका निष्ठेनं केल. निष्ठा ही एक दुर्मिळ वस्तु आहे. बालगंधगंनी पैसे वगैरे उधळले अशा प्रकारे आरोप काही लोकांनी केले होते. काही उधळले नाहीत. आपल्या आराध्य देवतेसाठी खर्च केलेले हे पैसे असतात. रंगभूमीसारख्या. याला उधळण म्हणत नाही. पूजा केली त्यांनी. आणि त्या पूजेच्या भावानं ने रंगभूमीवर आले. आणि माणसं काय’ गोळा केलीत ! गंधर्व कंपनीतील माणसं बघणं हा सद्धा गमतीचा भाग असायचा. गंधर्व कंपनी आली म्हणजे काहीतरी राजाचा लवाजमा आला असं असायचं. अहो त्या काळातले नट आपल्या नावापुढे बी.ए.एम्.ए. अशा पदव्या लिहायचे. गंधर्व कंपनीतील नट आपल्याप्‌ढे गं. ना. मं. अशी पदठी लिहायचे म्हणजे गंधर्व नाटक मंडळी. गंधर्व कंपनीत असणं याच गोष्टीला काही किंमत होती. ती उगाचच आलेली नव्हती. जो जो म्हणून प्रेक्षक नाटकाला गेला की काहीतरी उत्तम दर्जाचं आपण काहीतरी पहातो आहोत असं त्याला वाटे, जीवनाला या माणसानं काहीतरी मोठं दान दिलेलं आहे याची भावना या प्रेक्षकाला राहिली. त्यांनी जो मराठी श्रोता निर्माण केला तो अभिजाताची आवड ठेवणारा श्रोता त्यांनी निर्माण केला. व त्यांना मिळालेल्या नाटककारांच्या कृपेनेही तो तयार झाला. त्या दोघांचाही त्यात वाटा आहे नाटक हे तसे पाहिले तर एका माणसाची किमया नसतेच पण त्यातला एक मनुष्य असा असावा लागतो की त्याशिवाय नाटक उभंही राहात नाही. या दोन्हीही गोष्टी खऱ्या आहेत. अशा प्रकारची ज्या माणसान किमया घडवून आणली त्या माणसाचा आपण शतसांवत्सरिक उत्सव साजरा करतो आहोत. मला इतकी गंमत वाटली की गेल्या सहा महिन्यामध्ये हा उत्सव इतक्या उत्स्फूर्ततेनं सगळे साजरा करताहेत. सगळ्यानाच काही बालगंधर्व गायकीप्रमाणे गाता येतं असं नाही. पण आपल्या परीनं प्रयत्न चाललेला आहे. कुठल्याही सरकारी नियमानुसार हे चाललेलं नाहीये. लोकांनी आपल्या आवडीनं हे केलेलं आहे. असा मान मिळणं हेच केवढं भाग्याचं. हा मान बालगंधर्वांना आयुष्यभर मिळाला. शेवटच्या काळात ते अपंगावस्थेत होते. त्यांच्यावर निसर्गानंच आघात केला त्याला कोण काय करणार ? परंतु त्याही अवस्थेमध्ये ते ज्यावेळी बोलू शकत असत. त्यावेळी मी त्यांना भेटायला गेलो होतो. मला फार मजा वाटली. असे. बसले होते. क्षीण झालेले होते. आणि म्हणाले – काय कल्पना आहे माहिती आहे का ? एक अशा प्रकारची नाटक कंपनी काढायची की ज्यांचं स्वतःचं सगळं असेल. मोठी इमारत असेल. तेथे प्रत्येक खोलीमध्ये तबले, पेटया आहेत. गाण्याची मेहनत चाललेली आहे, तालमीचे हॉल्स आहेत. म्हणजे परदेशात हल्ली कन्झर्वेटची आयडिया आहे. म्हणजे ड्रामा, म्युझिकची. ती तो मनुष्य मनात घेऊन बसला होता. ‘आता मी जरा बरा झालो की, त्याच्यासाठी धडपड करणार ! म्हणजे शेवटपर्यंत डोळयापुढे तो पडदा वर गेलेला आहे, धुपाचा वास येतो आहे. ऑर्गन सुरू झालेला आहे आणि ‘ नमन नटवरा ‘ची नांदी सुरू झालेली आहे. हे स्वप्न ते शेवटच्या क्षणापर्यंत पहात बसले होते. अशासारखी निष्ठा ही फार दुर्मिळ गोष्ट आहे. ती निष्ठा त्यांना लाभली. हे त्यांचं सगळ्यात मोठं भाग्य म्हणायला पाहिजे. कुठल्याही परिस्थितीपेक्षा माणसाला असं काही स्वभावतःच लाभावं हाच एक दैवयोग असतो. तुम्ही काय करताहात या प्रश्नाचं उत्तर सगळ्यानाच देता येतं असं नाहीये. बालगंधर्वांना विचारलं असतं तुम्ही काय करताहात तर त्यांनी सांगितलं असतं की, देवा मी आनंद देतो. ‘आनंदे भरीन तिन्ही लोके’ असं जे ज्ञानेश्वरांनी म्हटलंय ते नारायणराव बालगंधर्वांनी एका निराळ्या रंगमंचावर खरं करून दाखवलं. ‘अवघाचि संसार सुखाचा करीन’ अवघाचि संसार म्हणजे तुमचा आमचा संसार त्यांनी सुखाचा केला. आनंदाचा केला.

जगायला सौंदर्याचे परिमाण जे कमी आहे असं वाटत होतं तर ते त्यांनी आणून दिलं. मराठी जीवनामध्ये मला तर असं वाटतं की, श्रृंगार नावाची गोष्ट ही पंत काव्यातून वाचल्यामुळे काही लोकांना कळली असेल परंतु त्याचं सुबक दर्शन घडलं ते बालगंधर्वांमुळे. उगीचच लोक नाही म्हणाले की, मला गंधर्वांसारखी बायको पाहिजे. सून पाहिजे वगैरे. उगाचच नाही म्हणाले. असलं काही तरी असू शकतं हेच त्यांना माहित नव्हतं. कळकट्ट अशा प्रकारचा आपला संसार असायचा. त्या संसारामध्ये इतकी सुंदर सुबकता या माणसानं आणली आणि ती सुबकता आणताना त्याच्यामध्ये छिचोरपणाचा स्पर्श झाला नाही, पण तसं कोण चांगलं वागत होतं रंगमंचावर तर रूक्मिणी चांगलं वागत होती, द्रौपदी चांगलं वागत होती, सावित्री चांगलं वागत होती. ‘मानापमान ‘मधली भामिनी चांगल वागत होती. अशा प्रकारचे आदर्श दिसत होते डोळयांपुढे. अभिनयाच्या बाबतीत तर काय सांगावं ? अभिनय त्यांनी निराळेपणाने केलाय असं मला वाटतच नाही. आणि त्यांनी सबंध त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला साजेसा अभिनय केल्यामुळे त्यांच्या सारखा अभिनय दुसऱ्या कोणी केला तर तो आपल्याला बघवत नाही. असामान्य गोष्टीचं मी मघाशी सांगितल्याप्रमाणे हीच गोष्ट असते की त्याला सुधारणेही शक्य नाही व ती कुउदाहरण होऊ शकत नाही. ती जेथल्या तेथेच असते. ताजमहाल म्हटला की त्यात तुम्हाला सुधारणा करता येऊ शकत नाही. तो आहे तेथेच आहे. तसंच बालगंधर्वांचं. बालगंधर्वांचा अभिनय म्हणजे बालगंधर्वांचाच अभिनय. त्याच्यातलं तत्त्व मात्र घेऊन त्याच्यावर तुम्हाला विचार करता येईल. बालगंधर्व काही काही प्रसंग काय सुंदर करायचे म्हणून तुम्हाला सांगतो. ‘एकच प्याला ‘मध्ये ‘सिंधू मी दारू सोडली’ म्हटल्यानंतर झालेला आनंद आहेना तो मूर्तिमंत आनंदाचे चित्र म्हणजे काय असं कुणी जर विचारलं तर तो क्षण. उद्या जर मला कुणी विचारलं ‘ आनंद ‘ म्हणजे काय ते सांगा तर दारू सोडायची झाली तर, झणी टाक उड्या वगैरे गाणी यायची. ‘प्रभु अजि गमला’ गाणं यायचं काय सुंदर त्यावेळचा अभिनय. हाच खरा आनंद, त्यांचं दिसणं जितकं चांगलं होतं. त्यांचा अभिनय जितका चांगला होता तितकंच त्यांचं ऐकणंही चांगलं होतं. listening हे अभिनयात महत्त्वाचं आहे. मला आठवतं की दुसरं पात्र बोलायला लागलं की ते अगदी जीवाचा काव करून ऐकावं तसं ऐकत असत. एक क्षण असा सुटा गेलेला नाही. कारण मला पुष्कळ नटवर्य माहित आहेत की, दुसऱ्या पात्राचं भाषण सुरू झालं की आता मी सुखान मरतो’ म्हटल्यासारख बाजूला बसत व आपलं भाषण आलं की पुन्हा जागे होत. हा मनुष्य दुसऱ्यांचं इतकं ऐकायचा, त्यांनी जिवाचा कसा कान केला त्याची प्रतीक्रिया आपल्याला कळायची. एकेक शब्द टाकला म्हणजे असं वाटत…. ‘ मन मोहिनी कृष्ण सखा रमेला ‘तेथे. ‘कृष्ण’ शब्द असा पडायचा की काय सांगू तुम्हाला. की तो कृष्ण सबंध शरीरामध्ये भिनलेला आहे असा साक्षात्कार व्हायचा. प्रत्येक ठिकाणी असं झालेलं आहे. खाडिलकरांचे शब्द गोड करणं ही सुद्धा फार कठीण गोष्ट होती. ‘ ठरला जणु मत्सर राजा ‘ हे गाण्यामध्ये म्हणायचं म्हणजे काही सोपं काम नव्हतं. आणि पुन्हा ते गोड करून म्हणायचं. ‘ ठरला जणु मत्सर राजा ‘ सुद्धा त्यांनी गोड करून म्हटलं. तिरखवाँ साहेब एकदा मला म्हणाले होते, ‘देखो ये गाने में मच्छर कैसा आया ?’ मी म्हटलं ‘खाँ साहब गाने में मच्छर आया तो बालगंधर्व से पूछिये’ नाही नाही म्हणाले ‘महाराज को कैसे पूछेंगे ? हमको अचरज होता है कि गाने में मच्छर क्यूं आता है.’ ‘तो मत्सर राजा’ शब्द सुद्धा गोड असावा असं वाटल. खाडिलकरांच्या शब्दांना त्यांनी गोडवा आणून दिला. परत तो खोट्यारितीनं, तो गोड करायचा म्हणून नाही आणून दिला. नाहीतर अलिकडे लडिवाळपणा सुद्धा, त्याची भीती वाटायला लागली आहे. तो लडिवाळपणा भावगीतांमध्ये येताना हुंदका आल्यासारखं वगैरे. असं त्यांनी काही केलं नव्हतं. प्रेम वगैरे म्हटल्यावर अंगावर रोमांच उभे रहावे असलंही त्यांनी काही केलेलं नव्हतं. जे होतं ते साधं, सरळ असं होतं. त्यामुळेच तो भक्तिरस त्यांच्या श्रृंगाराच्या भक्तीतही दिसला. कारुण्याच्या भक्तीतही दिसला आणि शेवटी भक्तीरसाच्या भक्तीत तर काही विचारूच नका.