एकतानता पूर्वीसारखीच

नारायणरावांना रंगमंचावर मी अखेरचं पाहिलं ते ‘एकच प्याला’मध्ये. तब्येत हडकली होती. साहित्य संघातले लोक म्हणाले- बाई, तुम्ही प्रयोग बघून या. नाहीतर तुम्हाला चुटपुट लागून राहील. मलाही पटलं. परळच्या सेंट जॉर्ज हॉलवर प्रयोग होता. मी गेले. मध्यंतरात आत निरोप पाठवला – म्हणावं, दुर्गाबाई आलीये. नारायणरावांनी परत निरोप धाडला – ‘म्हणावं, बानूताईला यायला संमती लागत नाही. विंगेत ये.’

मी आत गेले. नारायणराव बाकड्यावर बसले होते. मी म्हणाले- नारायणराव, मी आल्ये, तर ते म्हणाले – हो, कळलं मला, बानूताई, पण आत सरळ आली नाहीस ना. निरोप कसले धाडतेस ?

सिंधूचं जुनेरं नेसू नेसले होते. ठिगळबंद, हातात निऱ्यांचा सोगा. एवढ्यात त्यांची ‘एण्ट्री’ आली. नारायणराव लगबगीने उठले. पदर ठाकठीक केला. अन् सिंधू झाले. साक्षात करुणामयी सिंधू, शरीर थकलं होतं. पाय लटपटत होते. पण भूमिकेशी तद्रूप होण्याची एकाग्रता, एकतानता, पूर्वीसारखीच. तसूभरही फरक नाही. गळ्यातला सूर बराचसा कात, पण गोडी तशीच. चिरमधुर. मी विंगेतून नारायणरावांना पाहात होते. भरल्या डोळ्याने.

नंतर एकदा ‘गुलिस्तान’वर आले. बरोबर गोहरबाई होत्या. नारायणरावांना अडचण होती. गोहरबाईंचं घर सोडवायचं होतं. या समोरच्या व्हिक्टोरियन कोचावर बसले होते. म्हणाले- ‘बानूताई, बाबाचं घर सोडवायचंय. मदत हवी’, मी म्हटलं, ‘तुम्हाला जेवढी मदत पाहिजे तेवढी देण्याची ऐपत नाही माझी, नारायणराव’. तर म्हणाले ‘बराय. तुझी मर्जी !’ अन् गेले. मी बाल्कनीतनं पाहात राहिले.

मनात विचार आला की या माणसाने माझं बालपण उजळून काढलं. छोटी बानूताई लाड गंधर्व कंपनीच्या झगमगाटात न्हाऊन निघाली. मला वाटे की गंधर्व म्हणजे अमोलिक वस्तू आहे. एकदम दुसऱ्या जगातली. लहानग्या मुलीचं टिकलीएवढं जग. या जगाच्या सगळ्या वाटा नारायणरावांनी सोन्याने मढवून टाकल्या. मन त्यांच्या सुरामागे लागून राहायचं. या माणसाचा यशोदायी वैभवकाल मी जवळून पाहिला. अन् याचा अस्तकालही, नारायणरावांनी मला असं सर्वरूपेण भारून टाकावं या मागचं कारण मला समजत नाही.

नारायणरावांचं एक रूप माझ्या आठवणीत चिरकाल दरवळत राहील. लहानपणी मी पपांबरोबर एल्फिन्स्टनवर जात असे. पडदा पडला की आम्ही आत. नारायणराव असतील त्या ड्रेपरीज ड्रॉपला प्रणाम करायचे. जणू काय समाधीच लागायची त्यांची. तटस्थ डोळे मिटलेले. डोकं ड्रॉपला, खाली वाकलेले. कितीतरी वेळ. रंगदेवतेची आणि नारायणरावांची ही निःशब्द गळाभेट मी पाहात असे. नारायणराव रंगदेवतेशी काय बोलत असतील असा प्रश्न पडायचा. अद्याप हे कोडं सुटलं नाहीये. सुटणार नाही.

शब्दांकन – अंबरीश मिश्र