दृष्ट काढायची वेळ

लहान मुलं त्यांना फार आवडायची. माझा मोठा मुलगा चंद्रशेखर त्यांचा लाडका होता. माझे पती विलायतेला गेले तेव्हा मी चंदासह माहेरी मुक्कामाला आले. ‘आता रोज नाटक बघायला मिळणार, गाणं शिकायला मिळणार’ या विचारानं मी अगदी आनंदात होते. पण माहेरी येताच नानांनी मला बजावलं, ‘सरोजा, बाप्पा ! मी तुला घरी गाणं शिकवीन पण नाटक मात्र आठवड्यातून एकदाच पाहायला यायचं. चंदाकडे जरासुद्धा दुर्लक्ष करायचं नाही.’ मी निमूटपणे मान डोलावली. ठरल्याप्रमाणे आठवड्यातून एकदाच नाटक पाहायला जायचे. संध्याकाळ झाली की विंगमधून निरोप यायचा, “घरी जा. बाळाची दृष्ट काढायची वेळ झाली’. ‘स्वयंवर’ नाटकात कोकिळेची एक आठ वर्षाच्या लहान मुलीची भूमिका आहे. लहानपणी मी ती भूमिका करीत असे. ‘अति आनंद फुलवी कलिका’ हे गाणं नानांच्या सह म्हणत असे. नानांना आणि प्रेक्षकांना माझं ते छोटं काम फार आवडायचं. तेवढीच नानांच्या नाटकांत काम करायला मिळालेली संधी. मंगळागौरीच्या वेळी मात्र मी माझी नाटकात काम करायची हौस पुरी करून घेतली. आम्हा मुलींच्या ‘काय हा थाट । राजा काय करील या पेक्षा?’ केव्हा केव्हा काकांना वाटायचं, एखादा खास पदार्थ करून मालकांच्या पानात वाढावा. पण नानांना हा नाटकाचा सारा थाट नाना जातीने लक्ष घालून करून पंक्तिप्रपंच मान्य नसे. ते म्हणायचे, ‘साऱ्यांच्या पानात द्यायचे. नाटक पाहून कौतुकही करायचे. व्यवस्थितपणावर नानांचा कटाक्ष असे. स्वतःचे अंथरूण ते स्वतः काढून ठेवीत. बाहेरगावी जाताना आपले कपडे स्वतःच्या हाताने इस्तरीसारख्या घड्या करून ते बॅगेत भरीत. नोकरावर ते कधीच विसंबून राहात नसत. नाही म्हणायला आंघोळीच्यावेळी मात्र त्यांना लक्ष्मण लागायचा. पुरुषभर उंचीचं तांब्याचं पिंप पाण्यानं भरून ठेवायचा. कळशी एवढ्या कासंडीनं त्यांच्या डोक्यावर पाणी ओतायचा. सगळं पिंप रिकामं व्हायचं तेव्हा नानांची आंघोळ संपायची. गंधर्व नाटक मंडळी म्हणजे एक भलं मोठं कुटुंबच होतं. त्या कुटुंबाचे कर्तेकरविते होते माझे वडील. कंपनीत सर्वांना समान वागणूक मिळायची. तिथं लहान, मोठा, श्रीमंत, गरीब असा कुठलाच भेदभाव नव्हता. लोक घरदार विसरून कंपनीत, नानांच्या प्रेमळ छत्राखाली राहायला मिळालं यांत धन्यता मानायचे. काका सहस्त्रबुद्धे स्वयंपाक फार चांगला करीत असत. १२॥ ला पंगत बसायची. नाना पंचा नेसून पंगतीत यायचे. एकदा तात्यासाहेब मिरजकर संस्थानिक भोजनाला आले होते. रांगोळी, उदबत्त्या, निरनिराळी पक्वान्नं हे सारं पाहून तात्यासाहेब म्हणाले, तेच माझ्या पानात’. काका मग सगळ्यांसाठी तो पदार्थ करायचे तेव्हांच नाना त्या पदार्थाला हात लावत. नानांना ७५ वर्षे पूर्ण झाली तेव्हा सार्वजनिक समारंभ आयोजित करण्यात आला होता. महाराष्ट्र मंडळात कार्यक्रम होता. मोठा समुदाय जमला होता. हार-तुरे, भेटवस्तू यांचा ढिगारा पडला होता. लोकांचा उत्साह ओसंडत होता. तोच एका व्यक्तीनं लोकमान्य टिळकांचा पुतळा नानांना भेट म्हणून दिला. नानांनी पुतळा हातात घेतला आणि त्यांना गहिवरून आलं. त्यांच्याजवळ बसलेली मी त्या अश्रूची साक्षीदार होते.