त्या मराठी झाल्या

त्यांना देवल, खाडिलकर, बोडस ह्यांच्यासारखे अभिनयगुरू लाभले. गाण्यात गोविन्दराव टेंबे, भास्करबुवा बखले, मा. कृष्णराव ह्यांच्यासारख्या मार्गी संगीतातल्या दिग्गजांपासून ते आपल्या भावाला गाणी म्हणायला शिकवल्याच्या बहिणीच्या मायेने चाली देणाऱ्या सुंदराबाईंसारखी देशी गायनातल्या साऱ्या खुब्या जाणणारी शिक्षिका लाभली. असामान्य गुरु आणि असामान्य शिष्य. इथे सोन्याच्या आणि सोनाराच्या गुणांचे कोष्टक मांडणेही अशक्य. पण बीजाने जमिनीतून, उन्हापावसातून, नानाप्रकारचे पोषण घ्यावे पण शेवटी स्वतःच्या बीजयर्माप्रमाणे फुलावे तसे ह्या सगळ्या गुरुंकडून नाना प्रकारचे संस्कार स्वीकारून शेवटी जे फूल फुलले ते आपले स्वतःचे रंग आणि गंध घेऊनच. मार्गी आणि देशी परंपरेची सारी सौंदर्य लक्षणं असूनही स्वतंत्रपणाने फुललेलं स्वतःचं एक निराळं सांगीतिक व्यक्तिमत्व असलेलं हे गाणं होतं. मनात कसलाही पूर्वग्रह न बाळगता किंवा कुठल्याही एका गायकीचा अभिमानी न होता ज्यांनी बालगंधर्वांचं गाणं ऐकलं त्यांना अथपासून इतिपर्यंत ते गाणं बालगंधर्वांचंच वाटलं. मानापमानातल्या कितीतरी गाण्यात तत्कालीन ठुमरी कजरी गायिका गौहर जान, जोहराबाई किंवा मौज्जुद्दिनखाँ यांचा बाज आहे. पण त्या गायकीला बालगंधर्वांच्या गळ्याचा स्पर्श झाला आणि तिचं स्वरूपच बदललं. विवाहानंतर कालपरवापर्यंत माहेरचं नाव अभिमानाने लावणाऱ्या कुलकन्यका एकदम सासरच्या कुळाचा अभिमान बाळगायला लागतात आणि श्वशुरगृहातले सारे संस्कार आत्मसात करतात तशा ह्या बनारसला माहेर असणाऱ्या कजऱ्याठुमऱ्या मराठी नाटकात आल्याबरोबर मराठी लेणी मिरवू लागल्या. महाराष्ट्रात मराठी होऊन आनंदाने नांदायला लागल्या. बालगंधर्वांच्या स्वरलयीने ही जादू केली. ती देखील रंगभूमीवरच्या संगीतात मी काही निराळा बाज आणतोय ह्या अभिनिवेशाने नव्हे, कुठलंही घराणं, गाण्यावरची हुकमत हयातल काहीही सिद्ध करून कुणाचा पाडाव करावा तथा बुद्धीने ते कधीही गायले नाहीत की रंगपटात रंगले नाहीत.

“विजयासाठी माझी कविता कधीच नव्हती, म्हणून तिला भीती नव्हती पराजयाची” असं कुसुमाग्रजांनी स्वतःच्या काव्यनिर्मितीला उद्देशून म्हटलं आहे. ते बालगंधर्वांच्या नाट्य आणि संगीतविषयक भूमिकेसाठी लागू आहे. ‘मी रुक्मिणी आहे किंवा सिंधू आहे- यापुढील काही तास नाटककाराच्या मनातली ही रुक्मिणी किंवा सिंधू ती मीच हे अभिनयातून आणि अभिनयाधिष्ठित गायनातून माझ्या प्रेक्षकांना सतत पटवत ठेवण्याचं काम मला करायचं आहे/यापलीकडे दुसऱ्या कसल्याही पारितोषिकाची किंवा सन्मानाची अपेक्षा त्यांनी बाळगली नाही.

गळा तरुण होता, अधिक सतेज होता त्या काळात ज्या तन्मयतेने ते गायले त्याच तन्मयतेने वार्धक्यात गळा काम देत नसतानाही गायले. कष्ट झाले तरी गात राहिले. त्या गाण्याला खंड नव्हता. वृद्धावस्थेतही गळ्यातून अशी एखादी स्वरावली निघून जायची की श्रोत्यांना तेवढ्यानी भरून पावलो असं वाटावं. भारतीय संगीतात आवाज जवान आहे की वृद्ध आहे हा प्रश्न नसतो. गळ्यातून निघणारा बनी सुराला पूर्णपणाने चिकटून प्रकट होतो की नाही, ह्याला महत्व असतं. आवाज कमावणे आणि सुरेलपणा असणे ह्या दोन गोष्टी अगदी निराळ्या आहेत.

ऑडिटची गरजच नव्हती.

बालगंधर्वांच्या आवाजाच्या धर्माचे वर्णन करण्याचा अनेकांनी प्रयत्न केला. तो मधुर होता, त्याला जव्हार होती, हे खरेच. पण त्या आवाजाला आणखी एक गुणधर्म होता. संगीतरत्नाकरात उत्तम गायकाची लक्षणं सांगितली आहेत. हृद्यशब्दः सुशारीरो ग्रहमोक्षविचक्षणः   – इ.इ. बावीस गुण आहेत. ही यादी बालगंधर्वांचे गायन ऐकून केली गेली की काय अशी शंका यावी इतके त्यातले गुण बालगंधर्वांच्या गायनाशी जुळतात. त्यात एक सुशारीर नावाचा गुण आहे. ‘सुशारीर’ म्हणजे ज्याच्या आवाजात अभ्यासावाचून रागाचं स्वरूप व्यक्त करण्याचा धर्म आहे असा. अभ्यासावाचून म्हणजे उपजत. सुरांच्या त्या सम्राटाला रागांच्या आरोह अवरोहाची सरगम करता येत नव्हती. आणि तालाच्या ह्या बादशहाला ठेक्याचे साधे बोलही ठाऊक नव्हते. जन्मोजन्मीच्या ऋणानुबंधांसारखे नाना ताल आणि नाना राग त्यांच्या गळयातच येऊन पडायचे आणि त्यांचे होउन जायचे. त्यांचे वादीसंवादी सूर कुठले नि तालाच्या मात्रांची संख्या काय ह्यांचे ऑडिट काढून बसायची गरज नव्हती. याचा अर्थ त्यांनी गुरूकडून मिळणाऱ्या शिक्षणाला कमी लेखलं असा नाही पण गुरुने दिलेल्या स्वरवैभवातलं आपल्या गळ्याला साजून जे दिसेल ते निवडण्याची त्यांना उत्तम उपजत बुद्धी होती. गुरुशिष्यसंबंधात भक्तीला असल्या विलक्षण बुद्धीची फार आवश्यकता असते. एरवी परंपरा चालू ठेवणे म्हणजे गुरुचे आआंधळे अनुकरण करीत राहाणे एवढाच अर्थ होईल. देवल आणि खाडिलकर हे दोघेही नाटककार उत्तम तालीम देत. पण खाडिलकरांची तालीम आपल्याला अधिक महत्वाची वाटली असल्याचे त्यांनी रेडिओवरच्या एका मुलाखतीत सांगितलेलं आहे. सकाळी दहा ते संध्याकाळी सहापर्यंत दुपारची तासाभराची सुट्टी सोडली तर अखंड तालीम चालायची. पण स्त्रीसुलभ शृंगारिक विश्वम सर्व नाटकमंडळीपुढे शिकवताना काकासाहेबांना संकोच वाटायचा. म्हणून रात्री दहानंतर मुंबईच्या चौपाटीवर ते बालगंधर्वांना खास तालीम देत. पाउणशे वर्षांपूर्वीच्या मुंबईत रात्री नवानन्तर चौपाटीवर सारं काही चिडीचूप असे. नाहीतर बालगंधर्वांची तिथे तालीम चालते म्हटल्यावर सगळी मुंबई नसली तरी सगळे गिरगाव निश्चित तिथे लोटलं असतं. ह्या तालमींनी आपल्याला शब्दाशब्दातल्या अर्चाच्या छटांची काकासाहेबानी जाण कशी आणून दिली हे बालगंधर्वांनी जाहीरपणाने सांगितलेलं आहे.

स्वभावधर्माशी इमान

गुरुभक्ती आंधळी नव्हती म्हणून भास्करबुवा- सारख्यांचं मोठं गाणं त्यांनी नाट्याला पोषक असं त्याला रूप देऊन मांडलं. ते रागदारी संगीत असलं तरी रंगमंचावर ख्याल गायकीसारखं रागविस्तारासाठी गायचं नसून रागाच्या मयदित राहून त्या पदातला भाव प्रेक्षकांपुढे सुरांनी औजारीत गोजारीत न्यायला हवा हे भान त्यांनी सुटू दिलं नाही. म्हणून ते गायनातल्या आतिषबाजीला भुलले नाहीत. त्यांनी नाटकाच्या रंगमंचावरून सुराचे भुईनळे फोडले नाहीत. त्या भुईनळ्यांना आणि आकाशात ते फुटल्यावर खाली सांडताना दिसणाऱ्या रंगीबेरंगी अग्निफुलांच्या वर्षावाला आणि त्या शोभेलाही महत्त्व आहे. भूगंधर्व रहिमत खाँसाहेबांची तान तशी भुइनळ्यासारखी फुटत असे असं म्हणतात. गंगावतरणासारखी ती अतितार सप्तकातून अतिमंद षड्जापर्यंत अवतरत असे अशी आख्यायिका आहे. पण रंगमंचावरचं गाणं बालगंधर्व नावाचा मेहबूबखाँ, भास्करबुवा, गोविन्दराव यांची तालीम लाभलेला गायक गात नसून सिंधू, रुक्मिणी, सुभद्रा अशा नायिका गाताहेत हे अवधान राखून ते गायले. म्हणून ते गाणं त्या नायिकांच्या स्वभावधर्माशी इमान ठेवून गायलं गेलं. रागविद्येशी नव्हे. इतकंच नव्हे तर प्रणयक्रीडेच्या प्रसंगी सहज सुटलेल्या केसांच्या बटेसारखं सहज सुटलेल्या रागांच्या पट्ट स्वरबांधणीचं भानही त्यांच्या स्वरक्क्रीडेच्या प्रसंगी सहज सुटल्यासारखं वाटायचं , अतिसहजतेने वज्ज्यस्वरांचाही उपयोग करून ते गाणं त्यांनी अधिक मोहक केलं.

हे कौशल्य सुरांच्या सौदर्यगुणांची उत्तम समज असल्याशिवाय होत नाही. ‘ मम आत्मा गमला ‘ गाताना अंतऱ्यात ‘ जीव कसा वश झाला ‘ म्हणताना त्या बिहागाला कोमल निषादाचा त्यांनी स्पर्श केल्याबरोबर खुद अलादियाखौँसाहेब बिहागाला अनपेक्षित रीतीने लाभलेल्या त्या अनोख्या लेण्याने प्रभावित झाले होते. कोमल निषादाचा हा प्रयोग जीव वश होऊन दुजा भाव नुरल्याचा अभिनय करताना किती परिणामकारक ठरायचा हे ज्यांनी बालगंधर्वांची रुक्मिणी पाहिली असेल त्यांना आजही आठवेल .

मनावर गुलाबपाण्याचं शिंपण केल्याचा आनंद देणाऱ्या अशा असंख्य क्षणांचं स्मरण बालगंधर्व हयात असताना आणि आजवर अनेकांना होतच राहिलं आहे. मी सुरवातीला म्हटल्याप्रमाणे हा संपणारा विषय नव्हे. यंदाच्या ह्या जन्मशताब्दीच्या निमित्ताने पुन्हा एकदा असंख्य रसिक मनं त्यांच्या स्मरणानं फुलून येतील. त्यातली बहुतेक मंडळी जीवननाटकाच्या भरतवाक्याजवळ पोहोचलेली आहेत. पण हे स्मरण त्यांना देखील आपल्या जीवनाला अंक पहिला प्रवेश पहिला सुरु झाल्यासारखं वाटेल. त्यांची मनं ह्या आनंदाच्या पसा पसा भरून घातलेल्या दानाच्या स्मरणाने सद्गदित होतील. अशा किती सांगू आणि किती नको ह्या भावनेने उचंबळून आलेल्या गंधर्वप्रेमी रसिकांचं महाराष्ट्र टाइम्सच्या ह्या बालगंधर्व जन्मशताब्दी विशेषांकात जणू एक संमेलनच भरलेलं आहे. केवळ महाराष्ट्रातल्याच नव्हे तर महाराष्ट्राबाहेरच्या तामीळ, तेलगू, कन्नड, गुजराती रसिकांनी कमालीच्या आत्मीयतेने बालगंधर्वांचं स्मरण केलेलं आहे. रेडियो किंवा टेलिव्हिजन नसलेल्या काळात हा अद्भुत कलावंत आपल्या सुरांनी भाषा – प्रांत यासारखी बंधनं ओलांडून किती दूरवर पोहोचला होता हे पाहून आश्चर्य वाटतं आणि मराठी असल्यामुळे अभिमानहीं वाटतो.

सत्यवदे बजाना

मला एक प्रसंग आठवतो. पंधरावीस वर्षांपूर्वीची गोष्ट आहे. हैदाबादला माझ्या एका नाट्यप्रेमी तेलगू मित्राच्या बंगल्याच्या गच्चीवर चांदण्या रात्री गप्पागोष्टीची एक मैफल जमली होती. बहुतेक मंडळी नाटक, गाणं , वाजवणं ह्यातली होती . तेवढ्यात कुणी तरी मला पेटीवर मराठी नाटकातलं एखादं पद वाजवण्याची फर्माइश केली. मी काय वाजवावे हथा विचारात पट्टयांवर बोटांची चाळवाचाळव सुरु केली . मिश्रपिलुच्या अंगाने एक दोन जागा पेटीवर निघाल्या आणि त्या गच्चीच्या कोपऱ्यातून आवाज आला- ” अय्योव्यो बालगंधर्वा SS ! ” एवढ्यावरच प्रकरण बांबले नाही. एक गौरापान , काळेभोर कुरळे केस असलेला , देखणा गृहस्थ अंगावर रेशमी अब्बा , पांढरे शुभ्र घोतर नेसलेला तिथून उठून सरळ माझ्यापर्यंत चालत आला आणि समोर बसून चक्क आपले दोन्ही हात माझ्यापुढे केले आणि माझे हात हातात घेऊन स्वतःच्या कपाळाला लावून म्हणाला ” बाबुजी ss यह बालगंधर्व का गाना आपके उंगलीमें आके बैठा है ! …. सत्यवदे बजाना ” सत्यवदे हे माझंही आवडतं गाणं , मी वाजवायला सुरवात केली . अबुनीरवाहे डोळा अशा अवस्थेत तो गृहस्थ समोर बसून कुठे तरी पार हरवल्यासारखा ते ऐकत होता . हे अद्भुत घडताना पाहून आमचे इतर तेलगू मित्रही चकित झाले होते . हा तेलगू रंगभूमीवरचा आणि त्यानंतर शेकडो तेलगू बोलपटातला श्रेष्ठ गायकनट रघुरामय्या . त्यानंतरची ती मैफिल म्हणजे मी बालगंधर्वांची आठवतील ती गाणी पेटीवर वाजवीत होतो , जमतील तशी गात होतो आणि त्यातल्या प्रत्येक गाण्याचं तेलगू भाषेतलं रुपान्तर बालगंधर्वांच्या गायनाच्या डंगाने , त्यातल्या गानसौंदर्यातली जागा न् जागा दाखवीत रघुरामय्या गात होते . कर्नाटक संगीताचा वापर असलेल्या तेलगू रंगभूमीवर हथा बालगंधर्वांच्या एकलव्यासारखी विद्या मिळवलेल्या शिष्याने सारी बालगंधर्व गायकी नेऊन असंख्य लोकांची मने जिंकली होती .