रेड क्रॉस फंड

परंतू तरीही बालगंधर्व गोहरच्या आहारी जाऊन पुन्हा अनागोंदी कारभार सुरू होईल असाच अविश्‍वास सर्वांच्या मनात रेंगाळत राहिला आणि तडजोडीची बोलणी फिसकटली. पण गंमत म्हणजे, या सगळ्या गदारोळात कुणीही विचार केला नसेल असा घटनाक्रम घडून आला.

बालगंधर्वांसाठी रंगभूमीचे दरवाजे बंद झाले असावेत की काय अशी परिस्थिती निर्माण झालेली असताना ‘रेड क्रॉस फंड’ नावाच्या कंपनीनं बालगंधर्वांना मदत म्हणून नाटकं करायची ठरवली. ही योजना प्रत्यक्षात अंमलात पण आणली गेली. पण ‘गंधर्व मंडळी’ हे नाव वापरता येणं शक्य नसल्यानं ‘गंधर्व नट-संच’ या नावानं नाटकं सादर करण्याचं ठरलं. आणि कुणालाही स्वप्नातदेखील वाटलं नसेल असं अभूतपूर्व यश या प्रयोगाला लाभलं. प्रत्येक प्रयोगाची बिदागी आगावू मिळाल्याखेरीज बालगंधर्व रंगभूमीवर पाऊल टाकणार नाहीत अशी प्रमुख अट होती. आणि व्यवहाराची सगळी सूत्रं अर्थातच गोहरबाईच्या हातात होती. पै आणि पै वसूल करण्याची धमक तिच्या अंगी होतीच. सबंध वर्षभरात झालेल्या दोनशे प्रयोगात मिळून एक लाख रुपये बालगंधर्वांनी वयाच्या छप्पनाव्या वर्षी मिळवले ही कमालच होती. बालगंधर्व, गोहर आणि तिची आधीची मुलगी आशाम्मा यांच्या रोजच्या जगण्याचा किरकोळ खर्च सोडता बाकी पैशाचं काय झालं हे एक कोडंच आहे. या पैशातील पंचवीस हजार रुपये खर्च करून गोहरनं विजापूरमध्ये तिच्या एका जवळच्या नातेवाईकाच्या नावावर एक घर विकत घेतलं होतं. त्यानं बेईमानी करून ते घर परस्पर दुसर्‍या एका मुस्लीम माणसाला विकलं. पण व्यवहार पूर्ण होण्याच्या आधीच तो नातेवाईक पाकिस्तानात निघून गेला. त्यामुळे ते घर सरकारनं जप्त केलं.

गोहरशी विवाह

ती जप्ती हटवून घर ताब्यात घेण्यासाठी आटोकाट प्रयत्न केले गेले. कुणीतरी सांगितलं की बालगंधर्वांनी गोहरशी लग्न केल्यास सरकार कदाचित सहानुभूतीनं विचार करेलही. म्हणून मग बालगंधर्वांनी 27 एप्रिल  उपयोग झाला नाही. फक्त काकासाहेब गाडगीळांच्या मध्यस्थीमुळे बालगंधर्व त्या घरात शेवटपर्यंत राहू शकले इतकंच म्हणता येईल. थोडक्यात बालगंधर्वांची जी काही समजूत होती की, गोहरनं त्यांना सांपत्तिक संकटातून बाहेर काढण्यासाठी प्रचंड त्याग केलेला आहे, ही कल्पना पुराणातील वांगी म्हणावी अशीच होऊन राहिली.

बालगंधर्व आपल्या भूतकाळाविषयी बोलताना एकदा म्हणाले होते की, ‘मी बाळासाहेबांचा ग्रामोफोन झालो होतो…’ तसे ते आता गोहरचे ग्रामोफोन होऊन बसले होते. लोकांशी बोलताना ते मारे म्हणत असत की, ‘देवा, विष खायची पाळी आली होती…तिनं माझ्यासाठी काय केलं आहे हे तुम्हाला माहीत नाही…!’ पण तिनं काय केलं याबाबत मात्र काहीच बोलत नसत. अखंड असत्याचा प्रचार चालू होता. गोहरनं स्वत: कष्टानं कमावलेल्या हजारो रुपयांचा वर्षाव करून तिनं त्यांचं कर्ज फेडलं हा त्या प्रचाराचा मुख्य मुद्दा असायचा.

बडोद्याच्या सरदार माधवराव नारायणराव मुनशी यांनी बालगंधर्वांवर फसवणुकीचा दावा ठोकला होता त्यालाही गोहरच जबाबदार होती. बडोद्याच्या एका मुक्कामात गोहरनं त्यांच्याकडून दहाबारा हजार रुपये मिळवले होते. त्याबाबत तिनं काहीतरी असे शब्द उच्चारले होते की ते दुखावले गेले आणि त्यांनी बालगंधर्वांवर फसवणुकीचा दावा लावला. ही आणखी एक मोठी मानहानी बालगंधर्वांच्या पदरात बांधायचं पुण्यकार्य गोहरनं केलं. बालगंधर्वांना बडोदा पोलिसांच्या स्वाधीन करण्याची कारवाई होणार होती. पण प्रत्यक्षात तसं काही घडलं की नाही याबाबत कुठे नोंद सापडत नाही. या सगळ्याचा गोहरबाईवर काहीच परिणाम झाला नाही. त्यामुळे डॉ भालेराव बालगंधर्वांच्या मदतीला धावले. त्यांनी महोत्सवातील नाटकामधून मिळालेल्या मानधनातून मुनशी यांची रक्कम परत करून टाकायला लावली आणि मानहानी टाळली.

‘बाबा वाक्यम् प्रमाणम्…’

रेडक्रॉसच्या प्रयत्नांमुळे सुरू झालेला पैशांचा ओघ खुद्द गोहरलाही अनपेक्षित होता. पण तिला या सगळ्यातून जे कळलं त्याच्या आधारावर तिनं एक निश्‍चय करून टाकला होता की, ‘बालगंधर्वांच्या कलेचा आणि नावाचा वापर करून जमेल तितका पैसा गोळा करायचा!’आणि बालगंधर्वांच्या जीवनाचं सूत्रही ठरून गेलेलं होतं, ‘बाबा वाक्यम् प्रमाणम्…’

गोहर आपलं तथाकथित ‘सत्य’ लोकांच्या गळी उतरवण्यासाठी जो काही प्रचार करायची त्यात एक मुद्द्ा असाही होता की तिनं वर्षांनुवर्षें स्वार्थत्याग करून बालगंधर्वांची प्रचंड सेवा केलेली होती. त्यामुळे तिला तिचे सगळेच अपराध माफ होते!

 कालांतरानं रेड क्रॉसतर्फे होत असलेले प्रयोग जरी बंद झाले तरी त्या धर्तीवर प्रयोग घडवून आणणारे ठेकेदार पुढे सरसावले. फक्त प्रयोगागणिक बिदागी तेवढी कलाकारांना दिली जायची. बाकी महिन्याचा पगार किंवा करार असा काही प्रकारच नसायचा. भाड्यानं सामान घेऊन जमेल तसा प्रयोग करायचा, कधी सुधाकराच्या दिवाणखाण्यात रुक्मिणी तर कधी रुक्मिणीच्या महालात सिंधू दळणकांडण करत बसलेली असा प्रकार चालायचा. गोहरनं बालगंधर्वांचा वापर करून जास्तीत जास्त पैसे उकळण्याचा चंगच बांधलेला होता. त्यामुळे तिच्यासह त्यांनी सिनेमात कामं करावीत असा तिनं लकडा लावला. पण सिनेमात गोहरला घ्यायला कुणीच तयार नव्हतं आणि बालगंधर्व तर सपाटून पराभूत झालेले होते. त्यामुळे तिथे तिची डाळ शिजेना.

सक्तीची निवृत्ती

मग तिनं बालगंधर्वांनीच मिळवलेल्या पैशातून बावीस हजार खर्च करून नाटकांसाठी काही सामान तयार करवून घेतलं. पण थोड्याच दिवसात बालगंधर्वांच्या पायात काही दोष निर्माण होऊन त्यांना चालता येईनासं झालं. 1952 सालच्या अखेरीस बडोद्यात हा आजार आणखीनच त्रासदायक व्हायला लागला. सुप्रसिद्ध डॉक्टर श्रीपाद कीर्तने यांनी केलेल्या औषधोपचारांनी बालगंधर्व बरे झाले. पण त्यानंतर कमीत कमी सहा महिने तरी पूर्ण विश्रांती घेतली नाही तर आजार पुन्हा डोकं वर काढेल असे त्यांनी स्पष्ट सांगितलं होतं. पण या पथ्याचं पालन न केलं गेल्यानं लवकरच त्यांचा तो पाय तर दुखावलाच पण दुसराही पाय अधू होऊन त्यांना उभंही राहता येणं अशक्य झालं. अखेरीस 1955 मध्ये त्यांना रंगभूमीवरून सक्तीची निवृत्ती घ्यावीच लागली.

पण म्हणून त्यांना निवृत्तीचं शांत जीवन जगता येणं शक्य झालं का? तर नाही! घर चालवण्यासाठी त्यांना पैसे मिळवणं भागच होतं. त्यामुळे ते भजनाचे कार्यक्रम करतच राहिले. त्यांची विकलांग अवस्था पाहता महाराष्ट्र शासनानं त्यांना दरमहा 300 रुपये अनुदान किंवा मदत म्हणून द्यायला सुरुवात केली. त्यांच्या अमृत महोत्सवापर्यंत वाढत जाऊन ही रक्कम साडेसातशे पर्यंत गेली होती. दरम्यान 30 जून 1950 रोजी त्यांची आई वारली. 51 साली गोहरबरोबर नोंदणी विवाह करून त्यांनी तिला पत्नीचं स्थान देऊनही टाकलेलं होतं. त्यामुळे ती उजळ माथ्यानं त्यांची पत्नी म्हणून रुबाबात वावरत होती.

गोहरनं असा नवीन प्रचार सुरू केला की 1952 पासून बालगंधर्व संपूर्णपणे पांगळे होऊन अंथरुणाला खिळून राहिलेले होते. त्या काळात गोहरनं त्यांची संपूर्ण सेवा केली. त्यांना अंघोळ घालणे, मलमूत्र साफ करणे, खाणेपिणे देणे वगैरे. तर तिनं आचार्य अत्रेंना असा प्रश्‍न विचारला होता की, ‘मी हे भंगीकाम किती दिवस करू?’

अत्रेंनीही एके ठिकाणी लिहून ठेवलं आहे की, ‘गोहरबाई होती म्हणून बालगंधर्व जिवंत राहिले!’

खोटेपणाचा कळस

पण या सगळ्यात काहीही तथ्य नसल्याचं आढळून येतं. गोहर जे काही बोलत होती ते अक्षरश: खोटेपणाचा कळस म्हणावं असंच होतं. 1938 साली गोहरनं बालगंधर्वांच्या आयुष्यात प्रथम पाऊल टाकलं तेव्हापासून ते 1952 साली त्यांचे पाय पांगळे होईपर्यंतच्या कालखंडात खोकला सोडल्यास बालगंधर्वांना कोणताही आजार नव्हता. या कालखंडात बालगंधर्व पैसे मिळवत असूनही गोहर त्या पैशांचा ताबा घ्यायची आणि त्यांना बसनं जाण्याइतकेही पैसे द्यायची नाही. ते दादर ते गिरगाव पायी चालत जायचे. परगावी भजनाच्या कार्यक्रमाला गोहर त्यांना रेल्वेच्या तिसर्‍या वर्गाचं तिकीट काढून द्यायची. जोपर्यंत एकच पाय अधू होता तोपर्यंत ते कसेबसे पाय ओढत, कशाचा तरी आधार घेत भूमिका निभावायचे. पण दोन्ही पाय अधू झाल्यावर तेही बंद झाले. पण तरीही 1964 पर्यंत ते बोलू शकत होते आणि पाहू शकत होते. त्यानंतरच त्यांना नैसर्गिक विधीसाठी आपल्या आपण जाता येईनासं झालं. गोहरनं जेमतेम आठ दहा महिने त्यांना मदत केलीही असेल. पण त्यानंतर ती स्वत:च आजारी पडली. तिच्यावर शस्त्रक्रिया कराव्या लागल्या.  पण तिनं बालगंधर्वांसाठी पगारी माणूसही नेमला नाही. खरं तर बालगंधर्वांनीच कमावलेले हजारो रुपये तिच्या हातात होते. पण तिनं त्यांची पर्वा केली नाही. रघुनाथ मोरे तबलजींचा मुलगा रमेशच बालगंधर्वांची सेवा करत होता.

दैव देते आणि कर्म नेते

या सगळ्या अनर्थाला स्वत: बालगंधर्वच जबाबदार होते. नियतीनं त्यांना सावरण्याची वारंवार संधी दिली होती. भरभरून पैसा, नावलौकिक सर्व काही दिलं होतं. पण दैवानं दिलेलं त्यांना टिकवता आलं नाही. ते स्वत:च्याच हातांनी स्वत:च्याच पायावर कुर्‍हाड मारत राहिले. बालगंधर्व तिच्या आहारी गेले आणि आपले सर्व पैसे एकही प्रश्‍न न विचारता तिच्या हवाली करत राहिले. आता पराधीन बनून जगणं हेच त्यांचं प्राक्तन होऊन बसलं होतं. पर्याय नव्हता असं नाही. त्यांचा जावई त्यांना घेऊन जायला तयार होता. त्यांनी गोहरबाईला सोडलं असतं तर त्यांना मिळत असलेले पैसे जगण्यासाठी पुरेसे होते. पण त्यांनी सर्वच गोष्टींना नकार दिला. दयनीयपणे जगत राहिले. एके काळी रोज शंभर माणसांना सुग्रास भोजन खाऊ घालणारे बालगंधर्व नंतरच्या काळात चालता येत होतं तेव्हा कोना नावाच्या उपहारगृहासमोर लागलेल्या गिर्‍हाईकांच्या रांगेत ते सामान्य माणसासारखे दोन घासांसाठी ताटकळत असायचे, तेव्हा त्यांना तसं बघणार्‍यालाच गलबलून येत असे. पण बालगंधर्वांनी शेवटपर्यंत गोहरसोबतच रहायचा निर्णय घेतलेला होता. मग समोर येईल ती परिस्थिती भोगणं अपरिहार्य होतं.

त्यांच्यावर प्रेम करणारे कितीतरी लोक त्यांची कायमस्वरुपी काळजी घ्यायला तयार होते. पण सर्वांच्या मते त्यांनी गोहरला सोडणं आवश्यक होतं जे करायला बालगंधर्व अजिबात तयार नव्हते. आणि त्यांचं हे मनानं गोहरमध्ये नको इतकं गुंतणं याचंच ती भांडवल करत होती. मांजरानं उंदराला खेळवावं तशी ती चक्क त्यांच्या आयुष्याशी, पैशांशी, आरोग्याशी, भावनांशी, प्रतिष्ठेशी खेळत होती. ते अधूनमधून नातेवाईक किंवा मित्रांना भेटायला गेले की आनंदी असत. पण गोहरचं पत्र किंवा निरोप आला की लगेच विमनस्क होत. चक्क भयभीत होत. गोहरबाई आसपास असली की ते तिला वचकून बिथरल्यासारखे वागत. असं का व्हावं हे एक कोडंच होतं.

खरं तर वेळ अजूनही गेलेली नव्हती. बालगंधर्वांना चालता येत होतं तिथपर्यंत त्यांना महिन्यातून किमान चार तरी प्रयोग मिळाले असते. भजनाचे कार्यक्रम मिळतच होते. लोक सेवा करायला तयार होते. बापूराव ओळकरांसारखा व्यवस्थापक आनंदानं जबाबदारी घ्यायला तयार होता. जावई किंवा इतर हितचिंतक रहायला ठेवून घ्यायला तयार होते. त्यांचं उत्तर आयुष्य आनंदानं, स्वाभिमानानं, सांस्कृतिक आनंद घेत काढता येणं त्यांना सहज शक्य होतं. पण ते स्वत: त्यांनीच नाकारलं या दैवदुर्विलासाला काय म्हणावं?

पैसे कमावणारं मशीन

त्यांना मदत करायला तयार असलेल्या कुणाचीच गोहरला स्वीकारायची तयारी नव्हती आणि बालगंधर्वांची गोहरला सोडायची तयारी नव्हती! आता जे होणार ते अटळ होतं. गोहरच्या दृष्टीनं ते फक्त एक पैसे कमावणारं मशीन होतं.

बालगंधर्वांना विश्रांतीची आवश्यकता होती. पण गोहरला पैसे हवे होते. त्यामुळे तिनं त्यांना कामाला जुंपून ठेवलं. बालगंधर्व उशीरापर्यंत काम करत. रात्री अडीच तीनला झोपी जात. पहाटे पुन्हा लवकर उठून धूळ खात बसनं दुसर्‍या गावी जात. गाण्याचे कार्यक्रम करत. त्यांच्या हातात पुरेसा पैसा नसे. हालअपेष्टा, कष्ट आणि परावलंबित्वाला काही सीमाच नव्हती. पण त्यांनी हे सगळं स्वेच्छेने स्वीकारलेलं होतं. एकदा एका कार्यक्रमापूर्वी त्यांना इंजेक्शन द्यावं लागलं होतं तेव्हा कुठे ते गाऊ शकले होते. मग काय, तोच इंजेक्शनचा प्रयोग वारंवार त्यांच्यावर करण्यात यायला लागला. पण त्याचा त्यांच्यावर काय परिणाम होतोय याचा गोहरनं विचारही केला नव्हता. चरकात ऊस घालून जसा शेवटच्या थेंबापर्यंत रस काढून घेतला जातो तसं त्यांना बाई पिळून काढत होती. तिचा एकच ध्यास होता…पैसा! आणि ती त्यांच्या मनावर अखंड बिंबवून देत होती की ती आहे म्हणूनच ते जिवंत आहेत. आणि त्यांच्यावर तीन जिवांची जबाबदारी असल्यानं त्यांनी शेवटपर्यंत काम केलंच पाहिजे. 

एकदा बालगंधर्व स्वयंवर नाटकात ‘मम आत्मा गमला’ गात असताना त्यांना ढास लागली. खोकल्याची ती उबळ इतकी मोठी होती की शेवटी बालगंधर्वांना पडद्याआड जावं लागलं. प्रेक्षागृहात टाचणी पडेल इतकी शांतता होती. पण थोड्याच वेळाने बालगंधर्व पुन्हा रंगभूमीवर आले आणि गायला लागले. तिथे टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट झाला. पण तेव्हा निदान ते चालूफिरू तरी शकत होते.

पराधीनतेची परिसीमा

पण पुढे दोन्ही पाय निकामी झाल्यानंतर हे ही सगळं संपलं. शेवटच्या काळात माहीममधील मासळी बाजाराजवळ ‘आशिया मंझील’ मधील दुमजली घरात बालगंधर्व दुसर्‍या मजल्यावरील खोलीत एकटेच पडून असत. त्यांच्या पलंगाला एक लाकडी फळी होती. नैसर्गिक विधीची गरज भासली की पलंगाची एक फळी ओढल्यावर खाली मलमूत्र विसर्जन करत. कधीतरी ते साफ केलं जायचं. पण तोपर्यंत त्या घाणीत ते तसेच बसून असत. दोन दोन महिने अंघोळ होत नसे. पूर्वी जे तीन तीन वेळा स्नान करत ते बालगंधर्व आता अशा भयंकर अवस्थेत नरकात राहिल्यासारखे रहात होते. त्यामुळे घाणेरडा वास तर असायचाच, पण बालगंधर्व सारखं अंग खाजवत बसलेले असायचे. जेवायची वेळ झाली की त्यांना निकेलच्या ताटात एकदाच काहीतरी वाढून दिलं जायचं. एखादं कालवण, भाकरी आणि कांद्यांचे तीनचार तुकडे. ते एकटेच जेवत. विचारायला, आणखी वाढायला कुणीही फिरकत नसायचं.

पुरेसे पैसे मिळत असूनही गोहरची अशी इच्छा असायची की बालगंधर्वांचा खर्च इतरांनीच करावा. डॉ कीर्तने यांनी बालगंधर्वांना चार हाफपँटस, चार शर्ट, चार चड्ड्या, एक पंचा आणि एक वहाणांचा जोड दिला होता. पाय निकामी झाले तेव्हा तशाही परिस्थितीत ते एके ठिकाणी तासदोन तास बसू शकत होते आणि गाऊ शकत होते. गोहरला ही पण सुवर्णसंधीच वाटली. त्यामुळे तिनं १९५५ ते ६४ या काळात त्यांना भजनाचे कार्यक्रम करायला लावलेच होते. पण तेही जमेनासे झाल्यावर तिनं त्यांना सर्वांसमोर लाचारीनं वागायला शिकवलं. ज्याच्या त्याच्या पुढे आपल्या हालाखीच्या परिस्थितीचं वर्णन करून मदत मागायला लावली. बालगंधर्वांना कुणी धनिक भेटायला येणार असला की बालगंधर्वांना फाटका सदरा घालून बसावं लागे. सगळीकडे दयनीयतेचं प्रदर्शन होईल अशी काळजी घेतली जाई. लोकांपुढे ‘मदत करा,’ म्हणून ताट फिरवलं जाई.

एक वेळ अशीही आली की बालगंधर्वांच्या नावावर बाई गाण्याचे कार्यक्रम घ्यायच्या आणि सुरांचा बादशहा असलेले बालगंधर्व स्वत: त्यांच्या मागे तंबोर्‍यावर बसायचे. ते लोकांना दयनीयपणे दिसत राहतील अशी दक्षता घेतली जायची. मदतीसाठी ताटं फिरवली जायची.

एकदा बालगंधर्व बाकरे यांना म्हणाले की, ‘आता मी कणसूर व्हायला लागलो आहे. सूर उमटत नाहीत आणि मनाला फार यातना होतात. आता जिणं नकोसं वाटायला लागलं आहे. पण गायलो नाही तर खावं काय?’

तिकडे गोहरबाईची तब्येतही बिघडतच चालली होती. अखेरीस ती अचानक २० नोव्हेंबर १९६४ रोजी मरण पावली. त्यानंतर बालगंधर्व आणखीनच खालावत गेले. ज्यांची पदं ऐकून अवघ्या महाराष्ट्राला पाठ झालेली होती त्या बालगंधर्वांना त्यांची स्वत:ची पदं आठवेनात. १९६५ नंतर बालगंधर्वांना दृष्टीदोष, पक्षाघात, स्मृतीभ्रंश यासारख्या आजारांनीही घेरलं होतं. त्यांच्या जिवावर मजा करून गोहर निघून गेली होती. त्यांना सेवेची खरी गरज असताना त्यांच्यासोबत ती तर नव्हतीच, पण तिची आधीची मुलगी मात्र त्यांच्या खनपटीला ठेवून गेली होती. ती बालगंधर्वांची काहीच सेवा करत नसे. पण तरीही बालगंधर्व नातेवाईकांकडे न जाता आशाबी सोबत राहिले.

पण समाजात अजूनही बालगंधर्वांबद्दल प्रेम, आदर आणि मान होता. त्यामुळे सरकारी कारकून त्यांच्या घरी जाऊन कागदपत्रांची पूर्तता करून त्यांना सरकारी अनुदान देत असे. मुंबईतील ट्रिनीटी क्लबचे चालक गोपाळराव मेहेंदळे हे बालगंधर्वांचे फार मोठे चाहते होते. ते स्वत: जाऊन बालगंधर्वांना काय हवं नको ते पहात असत. ५५ साली बालगंधर्वांना मदत म्हणून एक ट्रस्ट स्थापन केला जावा आणि त्यातून त्यांना दरमहा निश्‍चित रक्कम मिळत रहावी अशी व्यवस्था केली जावी असं चाहत्यांनी ठरवलं होतं. त्यानुसार कारवाईला सुरुवातही झाली होती. पण बालगंधर्वांच्या नंतर तो पैसा आपल्यालाही मिळत रहावा अशी तरतूद केली जावी असा गोहरबाईनी हट्ट धरला. पण विश्‍वस्तांना ते मान्य नसल्यामुळे तो सगळाच प्रस्ताव बारगळला होता.

कळंतय पण वळत नाही अशी अवस्था असलेल्या बालगंधर्वांना आपल्या या दुर्दशेची जाणीव फार पूर्वीच झाली होती असं त्यांच्याच एका पत्रावरून कळतं. २१ मार्च १९४१ रोजी म्हणजे गोहर त्यांच्या आयुष्यात आल्यानंतर थोड्याच कालावधीत त्यांची मुलगी सौ सरोजिनी हिला त्यांनी एका पत्रात लिहिलं होतं की, ‘चि.पद्माला ताप येत होता हे ऐकून मनाला काय वाटले ते लिहिता येत नाही. माझ्या आयुष्याची त्रेपन्न वर्षं फुकट गेली हे तर सिद्धच झाले. आयुष्याचा शेवट गोड साधला पाहिजे, पण तेही आता नशीबी दिसत नाही. माझ्या आयुष्याचे विलक्षण घोटाळे झाले आहेत आणि चांगल्या तर्‍हेने त्याचा शेवट लागेल असं वाटत नाही. मी या परिस्थितीला आलो याचं फार वाईट वाटतं. पण मी जे काही केलं ते गंधर्व कंपनीकरता केलं. तुम्ही माझे आहात म्हणून कळवतो इतकंच!’

राजहंस असूनही ते शेवटपर्यंत नीरक्षीर विवेकाला का धरून राहिले नाहीत हे एक गूढच आहे.

अमृतमहोत्सव

1955 साली बालगंधर्वांना अभिनयाचे राष्ट्रपतीपदक दिलं गेलं होतं. 2 फेब्रुवारी 1964 या दिवशी बालगंधर्वांच्या अमृतमहोत्सवाचं उद्घटन झालं. स.का.पाटील, वसंतराव नाईक, दयानंतद बांदोडकर, यशवंतराव चव्हाण, विजयालक्ष्मी पंडित यांच्या उपस्थितीत अतिशय थाटामाटात हा समारंभ पार पडला. 8 फेब्रुवारी रोजी या समारंभाची सांगता झाली.

पण त्यानंतर लागलेल्या उतरत्या कळेला स्वत: बालगंधर्वही झेलू शकले नाहीत. ‘नानांची प्रकृती बिघडली आहे. त्यांना बोलताही येत नाही,’ असं पत्र मिळताच पद्मा आणि दुर्गाराम तातडीने माहीमला गेले. ही गोष्ट 66 सालची. त्यानंतर 67 साली बालगंधर्वांची शुद्धच हरपली. बालगंधर्वांचे हितचिंतक, नातेवाईक, डॉक्टर्स धावत आले. हजारो हातांनी मदतीचा ओघ सुरू झाला. ऑक्सिजन आणि ग्लूकोज सुरू झाले. दोनच दिवसात आख्ख्या मुंबईभर बातमी पसरली. दर्शनासाठी लोकांची रीघ लागली होती. डॉ बावळे यांनी ‘रोजनोंद’ सुरू केली. कागद भराभरा भरायला लागले. दुर्गाराम आणि पद्मा ११ एप्रिल १९६७ रोजी माहीमला पोचले. बालगंधर्व दोनतीन दिवसांपासून बेशुद्धच होते. ते शेवटपर्यंत शुद्धीवर आलेच नाहीत.

आता जवळच्या नातेवाईकांशिवाय कुणीही त्यांचं करू शकणार नव्हतं. त्यामुळे आचार्य अत्रेंनी अडथळा आणायचा प्रयत्न करूनही बालगंधर्वांना १ मे ६७ रोजी पुण्याला नेण्यात आलं. पुण्याला डॉ. माईणकरांकडे त्यांना ठेवण्यात आलं. तिथेही बालगंधर्वांचं दर्शन घेण्यासाठी लोकांच्या रांगा लागायला लागल्या. बालगंधर्व आयुष्यभर कष्ट करून, आघात सोसून आता इतके थकले होते की जणू काही त्यांना त्या झोपेतून उठायची इच्छाच होत नसावी. पण त्यांचा चेहरा तशाही स्थितीत पूर्वीसारखाच तेजस्वी दिसत होता. त्यांच्याकडे पाहून लोकांना गडकर्‍यांच्या कवितेतील या ओळी आठवत होत्या –

‘जरी दूत यमाचे आले, लाडक्यास या न्यायाला।

ते निष्ठुर असले तरिही, भुलतील पाहुनी याला॥’

काळ मंदगतीनं आणखी पुढे सरकला. जूनमध्ये त्यांना पुण्यातील जहांगीर रुग्णालयात हलवण्यात आलं. तिथेच त्यांनी 15 जुलै 1967 रोजी दुपारी तीनच्या सुमारास शेवटचा श्‍वास घेतला. ज्या पुण्यात त्यांचा जन्म झाला होता, लोकमान्यांनी त्यांना बालगंधर्व ही पदवी दिली होती, किर्लोस्करांच्या तीनही नाटकांचे पहिले प्रयोग जिथे झाले होते, जिथे गंधर्व मंडळीची स्थापना झाली होती त्या पुण्यातच बालगंधर्वांनी अखेरचा श्‍वास घेतला.

थकल्या भागल्या राजहंसाचे उडून उडून पंख दुखायला लागले होते. पंखात त्राण उरलं नव्हतं. उडण्याची आस उरली नव्हती. त्या राजहंसानं अखेरीस पंख मिटून चोच आत लपवून अनंतात विलीन होऊन जायचं ठरवलं होतं. आता किमान त्या राजहंसाला चिरनिद्रा तरी नक्कीच मिळणार होती.

त्यांचा अंत्यविधी त्यांच्या आयुष्यभराच्या इभ्रतीला साजेसा करता आला असता. पण का कोण जाणे, ते गेल्यावर अवघ्या तीन तासात ओंकारेश्‍वर स्मशान भूमीत घाईघाईनं त्यांच्यावर अंत्यविधी उरकण्यात आले. बहुधा यामागेही गोहरची काळी सावलीच असावी असं वाटतं. कारण तिच्यामुळे बालगंधर्व मुसलमान झाले आहेत अशा वावड्याही उठलेल्या होत्या. न जाणो, तिकडचे लोक बालगंधर्वांच्या कलेवराचा ताबा घ्यायला आली तर काय, अशी सर्वांना भीती वाटली असावी. त्यामुळे हिंदू-मुसलमान दंगल उसळेल की काय अशी पोलिसांनाही धास्ती वाटली. आणि कुटुंबियांना झटपट अंत्यविधी करून घेण्याचा सल्ला देण्यात आला असं म्हणतात.

राजहंस माझा निजला…

बालगंधर्व गेल्यावर अत्रेंच्या मराठा वृत्तपत्रात ‘बालगंधर्वांनी महाराष्ट्रावर एखाद्या सम्राटाप्रमाणे राज्य केलं’ असा मथळा आला होता. केसरीमध्ये ‘मराठी रंगभूमीच्या सुवर्णकालातील शेवटचा देदिप्यमान दिवा निखळला’ असं छापून आलं. न्यायमूर्ती गजेंद्रगडकर म्हणाले, ‘महाराष्ट्रातल्या घराघरातून संगीत पोचवणारा नटश्रेष्ठ’, बाबूराव पेंढारकर म्हणाले, ‘नाट्यसंगीताची, अभिनयाची, सहजसुंदरतेची आणि आलीशान गुणांची शान आज संपली’, सुधीर फडके म्हणाले, ‘अभूतपूर्व अलौकिक संगीताचा अध्याय संपला’, ना.सी.फडके म्हणाले, ‘बालगंधर्व म्हणजे एक अवतारी पुरुष होऊन गेला’, लता मंगेशकर म्हणाल्या, ‘वडिलांच्या आज्ञेचं पालन म्हणून मी त्यांच्या ध्वनिमुद्रिका भक्तीनं आणि एकाग्रतेने ऐकते’, पु.ल.देशपांडे म्हणाले, ‘बालगंधर्वांवर परमेश्‍वरापेक्षाही अधिक प्रेम केलेला मी माणूस आहे. त्यांच्यासारखा अष्टपैलू नट अनेक शतकांनी जन्म घेतो.’

अशी अनेक प्रकारे त्यांच्यावर स्तुतीसुमनं उधळली जात होती. पण नवयुगच्या साप्ताहिकावरील मथळ्यानं सगळ्यांचं लक्ष वेधून घेतलं होतं – ‘राजहंस माझा निजला…’

पुण्यातील बालगंधर्व रंगमंदीरच्या रुपानं मुळामुठेच्या काठावर एक भव्य स्मारक उभं आहे. त्याची कोनशिला स्वत: बालगंधर्वांनीच 8 ऑक्टोबर 1962 रोजी ठेवली होती. या रंगमंदिराचं उद्घाटन बालगंधर्वांच्या वाढदिवशी म्हणजे 26 जून 1968 रोजी झाले. त्याशेजारीच असलेल्या पुलाचं नामकरण पुणेकरांनी उत्स्फूर्तपणे ‘बालगंधर्व पूल’ असं करून टाकलं. या दोन्ही मुळे बालगंधर्वांचं नाव आज किती वेळा उच्चारलं जात असेल त्याला गणतीच नाही.

कवी ग.दि.माडगूळकर अतिशय हळवेपणानं म्हणून गेलेलं एक वाक्य बालगंधर्वांबद्दल सर्व काही सांगून टाकतं, ‘असा बालगंधर्व आता न होणे!’