गायनाचा कौटुंबिक वारसा आणि कलेचा विकास

बालगंधर्वांचे राजहंस घराणे हे मूळचे नागठाणे गावचे. हे नागठाणे सातारा जिल्ह्यातील तासगाव तालुक्यात होते. तिथे राजहंसांची वडिलोपार्जित शेतीवाडी आणि घरदार होतं. तसं त्यांचं मूळ आडनाव कुलकर्णी असलं तरी ते पुढे राजहंस होऊन जगप्रसिद्ध झालं. राजहंस कुटुंब हे देशस्थी यजुर्वेदी ब्राह्मण होतं. नारायण उर्फ बालगंधर्व यांचे आजोबा कृष्णाजीपंत हे त्यांच्या वडिलांचे एकुलते एक चिरंजीव होते. त्यांना पाच मुलगे झाले. वामनराव, विष्णुपंत, गणपतराव, भास्करराव आणि श्रीपादराव. यातील सर्वात लहान श्रीपादराव आणि त्यांच्या पत्नी अन्नपूर्णाबाई यांना अकरा मुलं झाली. त्यापैकी शंकर, नारायण, व्यंकटेश आणि वेणू यांना दीर्घायुष्य प्राप्त झाले.    नारायणाचा जन्म पुण्यात शुक्रवार पेठेतील एका घरात झाला. २६ जून १९८८ रोजी संध्याकाळी सहा वाजून दोन मिनिटांनी त्यांनी या जगाच्या रंगभूमीवर प्रवेश केला.

श्रीपादराव मुंबई सरकारच्या इरिगेशन खात्यात ड्राफ्समन म्हणून नोकरी करत होते. आमदनी बेताची आणि गोतावळा मोठा यामुळे आर्थिक परिस्थिती सामान्यच होती. पण घरात कलेचा वारसा होता. स्वत: श्रीपादराव गात असत आणि सतारही वाजवत असत. त्यांची बहीण हरीबाई आणि पत्नीही गोड आवाजात गुणगुणत असत. नारायणाचे चुलते, गणपतराव यांनी तर गायकाचाच पेशा स्वीकारला होता. ते बाळकृष्णबुवा इचलकरंजीकरांचे शिष्य होते. उत्तम गायनासोबत ते मृदंगही वाजवत असत. पुण्यातील पर्वती देवस्थानामध्ये ते गायनसेवा देत असत. नारायणाचे मामा वासुदेवराव पुणतांबेकर हे ‘नाट्यकला प्रवर्तक नाटक मंडळी’ च्या संस्थापकांपैकी एक होते. अशा प्रकारे नारायणावर सुरांचे गर्भसंस्कार जन्माला येण्याआधीपासूनच होत होते. नाट्यकला आणि संगिताचं बाळकडू जन्मापासूनच मिळालेलं होतं.

नारायणाच्या शिक्षणाची सुरुवात जरी नागठाण्याला झाली असली तरी नंतर शिक्षणासाठी त्यांची जळगावला पाठवणी करण्यात आली. नारायणाची आत्या हरिबाईचे जावई आबासाहेब म्हाळस हे जळगावात सुप्रसिद्ध वकील म्हणून ओळखले जायचे. त्यांचा नारायणाकडे विशेष ओढा होता त्यामुळे त्यांच्याकडेच राहून नारायणानं पुढील शिक्षण घेतलं. पण हे शिक्षण नावालाच चाललेलं होतं. नारायणाचा अभ्यास आणि शिक्षणाकडे मुळीच कल नव्हता. त्यांना गाण्याची आवड होती. त्यातून आबासाहेबांनाही नाटक आणि गाण्याची आवड असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नारायणही नाटकांना, गाण्याच्या कार्यक्रमांना जायचा.

त्याचा गाण्याकडे असलेला कल पाहून आबासाहेबांनी त्याला मेहबूबखांसाहेबांकडे गाणं शिकायला पाठवलं. ते त्यावेळी फारसे प्रख्यात नसले तरी स्पष्ट शब्दोच्चार आणि सहज सुरेलता ही त्यांच्या गाण्याची वैशिष्ट्ये नारायणावर छाप पाडून गेली. त्यांच्या संगीत शिक्षणाचा पाया उत्तम रचला गेला.

बालगंधर्व उपाधी

अशातच नारायण दहा वर्षांचा असताना पुण्याला यशवंतराव कुलकर्णी यांच्याकडे गेला. ते त्याचे चुलत चुलते असून लोकमान्य टिळकांच्या ‘केसरी’ मध्ये व्यवस्थापन विभागात नोकरी करत होते. ही पुणे वारी नारायणाच्या जीवनाला एक महत्वाचं वळण देणारी ठरली. एक विलक्षण योगायोग जुळून आला आणि नारायणाला प्रत्यक्ष लोकमान्यांना आपलं गाणं ऐकवण्याची संधी मिळाली. ते नारायणाचं गाणं ऐकून इतके मुग्ध झाले की त्यांच्या तोंडून उत्स्फूर्त उद्गार बाहेर पडला, ‘हा बालगंधर्व फारच सुरेख गातो!’

आणि तेव्हापासून नारायणाला ‘बालगंधर्व’ ही उपाधी प्राप्त झाली!!

याच नावाने ते जगप्रसिद्ध झाले हा एक भाग आहेच; पण मुळात महाराष्ट्राच्या संगीत क्षेत्रातीलही ते पहिले ‘गंधर्व’ ठरले. आणि त्यानंतर त्यांनी न भूतो न भविष्यति असा इतिहास रचून ठेवला.

जबाबदारी पडली, मार्गही सापडला

१९०३ सालापर्यंत नारायणाचे इंग्रजी दुसर्‍या इयत्तेपर्यंत शिक्षण झाले. पण श्रीपादरावांना पायाचा अपघात होऊन ते जे आजारी पडले ते बिनपगारी रजा घेऊन त्यांच्यावर घरी बसायची वेळ आली. आता घर चालवण्याची सगळी जबाबदारी नारायणावर येऊन पडली. ‘नाट्यकला प्रवर्तक’ मध्ये जाण्याची त्यांनी खटपट केली पण त्यात यश आले नाही. नारायणाचे मोठे भाऊ शंकरदादा अजून कमावते झाले नव्हते. त्यात त्यांची आई आजारी पडली. आणि भरीला भर म्हणून स्वत: नारायणाला मालेगावात कुत्रं चावलं. अशी सर्व बाजूंनी या कुटुंबाची कुतरओढ चालू झाली.

पण वाईटातूनही चांगले निघते म्हणतात तसा नारायणाला याच काळात अनुभवही आला. त्याच्या पायाला कुत्रं चावलं हे जणू उपकारकच ठरलं. त्यावर उपचार करणं आवश्यक असल्यानं त्यांच्या परिचित बाबामहाराजांनी त्यांना कोल्हापूरला नेऊन उपचार करायला सुरुवात केली. नारायणाच्या आईचे वडील अप्पाशास्त्री बेलेकर हे कोल्हापुरच्या बाबामहाराज पंडित यांच्याकडे पुराणिक होते. त्यांच्या पत्नी ताईमहाराजांना आणि बाबासाहेबांना नारायणाबद्दल विशेष आपुलकी असल्यानं त्यांनी त्याला बरं करायचं ठरवलं. या काळात कोल्हापुरात अप्पय्याबुवा नावाचे एक गायक रहात होते. नारायण त्यांच्याकडे गाणं शिकायला जायला लागला. बाबामहाराजांमुळे नारायणाला छत्रपती शाहू महाराजांकडे जाण्याचा योग आला. छ. शाहूमहाराज हे स्वत: संगीत आणि नाट्यकलेचे चाहते आणि आश्रयदाते होते.

नारायणाचं सुमधूर गायन ऐकून छत्रपतींना त्याच्याबद्दल इतकं कौतुक दाटून आलं की त्यांनी राजदरबारी  राज-गायक असलेल्या अल्लादियाखांसाहेब यांच्याकडे त्याचं शिक्षण चालू ठेवायचं ठरवलं. पण एका प्रसंगी छत्रपतींच्या लक्षात आलं की नारायणाला नीट ऐकू येत नाही. त्याबाबत विचारपूस केली असता नारायण म्हणाला, ‘होय महाराज, माझा उजवा कान फुटलाय. त्यामुळे मला त्या कानानं नीट ऐकायला येत नाही.’

हे ऐकताच महाराजांना मनस्वी वाईट वाटलं. इतका गुणी मुलगा, त्याच्यामध्ये दैवानं अशी कमतरता का ठेवावी हेच त्यांना कळेना. त्यांनी ताबडतोब त्याला मिशन हॉस्पिटलमध्ये उपचार देऊन बरं करायचं ठरवलं. डॉ व्हेल हे मिरजेच्या मिशन हॉस्पिटलचे प्रमुख होते आणि किर्लोस्कर नाटक मंडळी पण मिरजेतच होती. त्यामुळे नारायणानं किर्लोस्कर मंडळींमध्ये राहून डॉ व्हेल यांच्याकडे उपचार घ्यावेत असं ठरलं. छत्रपतींनी किर्लोस्कर नाटक मंडळींना सांगितलं की, ‘या मुलाची चांगली काळजी घ्या.’ पण किर्लोस्कर मंडळींकडे पाहुणा म्हणून उपचार घ्यायला आलेला हा नारायण नावाचा मुलगा पुढे किर्लोस्कर नाटक मंडळींनाच जीवदान देणार आहे या नियतीच्या संकेताची कुणालाही कल्पना आली नाही.

‘फुटक्या काठाचं मडकं’

खरं तर या नाटक मंडळींचा आणि नारायणाचा पूर्वपरिचय होता. १९०३ साली आबासाहेब म्हाळसांनी किर्लोस्कर नाटक मंडळीत नारायणाचं गाणं ठेवलेलं होतं. हेतू हा की त्याला नोकरी मिळावी, चार पैसे मिळावेत, घरची गरिबीची परिस्थिती सुधारावी. पण दुर्दैवानं त्या वेळी तारुण्यात पदार्पण करत असलेल्या नारायणाचा आवाज निसर्गनियमानुसार फुटलेला असल्यानं मंडळींनी त्याची, ‘फुटक्या काठाचं मडकं,’ अशी संभावना केली होती. पण नंतर कोल्हापूर वास्तव्यात नारायणाचा आवाज हळुहळू सुधारला. छत्रपतींच्या मार्फत मंडळींना एक देखणा आणि चांगलं गाणारा मुलगा मिळण्याची शक्यता निर्माण झाल्याची कुणकुण सर्वांना लागली. लोकांनी त्याच्यासाठी शब्दही टाकला, पण महाराजांनी, ‘अजून नारायणाचं गाण्याचं शिक्षण पूर्ण व्हायचं आहे,’ असं सांगून नकार दिला होता.

नारायण मिरजेला किर्लोस्कर नाटक मंडळीत हळुहळू रुळायला लागला होता. त्याचं गाणं सर्वांना मोहवत होतं. आपण या मुलाची, ‘फुटक्या काठाचं मडकं,’ म्हणून संभावना केली होती याची तिथे सर्वांना आठवण होती. पण नारायणानं आपल्या गोड, अकृत्रिम वागणुकीनं सर्वांची मनं जिंकून घेतली होती. डॉ गाडगीळांच्या शिफारसीवरून नारायणाचं गाणं पुन्हा एकदा किर्लोस्कर नाटक मंडळींपुढे ठेवण्यात आलं. या खेपेला मात्र त्याचा आवाज रुळलेला, गोड आणि सराईत व्हायला लागलेला असल्यानं त्याचं गाणं सर्वांच्या हृदयांना भिडलं.

स्त्रीभूमिकेचा प्रस्ताव

शेवटी देवल मास्तरांनी त्याला विचारून टाकलंच, ‘नारायणा, तुला स्त्रीपार्ट करायला आवडेल का?’ नारायणानं उत्तर दिलं की, ‘तुम्ही शिकवलंत तर करेन.’ नारायण आता सतरा वर्षांचा कोवळा तरुण होता. दिसायला देखणा होताच आणि आवाजही सुरेल झाला होता. मनानं तो आता रंगभूमीवर यायला तयार होता. शिवाय त्याचे वडील बिनपगारी रजा घेऊन घरीच आलेले असल्यानं त्यांना भरपूर कर्ज झालेलं होतं. त्यामुळे परिस्थितीचा रेटाही होताच. आपण कामाला लागलो, चार पैसे मिळवायला लागलो तर कुटुंबाला हातभारच लागेल, या कल्पनेनं नारायण लगेच तयार झाला होता. मग देवलांनी त्याला आधी एक छोटी भूमिका दिली आणि तालमी घ्यायला सुरुवात केली.

आता या मुलामध्ये चमकण्यासारखं काहीतरी आहे याची सर्वांना कल्पना येऊन चुकलेली होती. त्यामुळे घरच्यांची परवानगी मिळवण्यासाठी लोकांची खटपट सुरू झाली. लोकमान्य टिळक आणि दादासाहेब खापर्डे तर नारायणावर प्रसन्न होतेच, पण छत्रपती शाहू महाराजांचाही त्याच्यावर लोभ होता. त्यामुळे एके दिवशी दारं बंद करून मोजक्या लोकांपुढे एक रंगीत तालीम करण्यात आली. ती बघायला नारायणाची आई हजर होती. तिला त्याची भूमिका फार आवडली आणि तिनं होकार दिला. तिनं होकार दिल्यावर वडिलांची अनुकूलता मिळणार यात शंकाच नव्हती. पण नारायणाच्या मामांना, दत्तूमामा बेलेकरांना काही हे पसंत पडेना. मुलाचं नुकसान होईल अशी त्यांना भीती वाटत होती. पण स्वत: लोकमान्यांनी या शब्दात हमी घेतली की, ‘या मुलाचं थोडं जरी नुकसान झालं तर मी माझ्या पदरचे वीस हजार रुपये त्याला देईन.’