आणि दोनाचे चार झाले…

त्या काळी मुलामुलींची लवकर लग्नं होत असत. लहान वयात ही मुलं पालकही बनायची. जबाबदार्‍या आणि कर्तव्यकर्मं यात बुडून जायची. सर्वसाधारणपणे सरळमार्गानं पापभिरू होऊन आयुष्य जगून पुढे निघून जाणे एवढीच जीवनाकडून माफक अपेक्षा असायची. मात्र कलेच्या क्षेत्रात काम करणार्‍यांना इतकं सरधोपट आयुष्य जगायला मिळणं फार अवघड जायचं. कारण लोकांचा बघण्याचा साशंक दृष्टीकोन. नाटकात काम करणारी माणसं रंगेल आणि बेताल असतील अशीच सर्वसाधारण समजूत होती. त्यामुळे नाटकात काम करणार्‍यांना लोक आपल्या मुली देत नसत. त्यामुळे किर्लोस्कर नाटक मंडळीत प्रवेश करण्याची परवानगी देण्याआधी नारायणाच्या आईने अशी अटच ठेवली होती की, ‘या मुलाच्या लग्नाची संपूर्ण जबाबदारी तुम्ही स्वीकारली पाहिजे. याचं जर लग्न होणार नसेल तर मी याला नाटकात काम करू देणार नाही.’

ही अट मान्य करूनच चालक आणि मालकांनी नारायणाला आपल्या नाटक कंपनीत सामावून घेतलं होतं. पुढे बालगंधर्व म्हणून ते लोकप्रिय झाले तरी त्यांच्यासाठी मुली पाहण्याचा कार्यक्रम आधीपासूनच सुरू झालेला होता. त्यांना दरमहा शंभर रुपये पगार होता खरा; पण त्यांच्या एकट्याच्या जिवावर संपूर्ण राजहंस कुटुंब चालत होतं. बालगंधर्वांच्या वडिलांची तब्येत सुधारलीच नाही. त्यामुळे ते सेवानिवृत्त होऊन घरी बसलेले होते. त्यातून सुरुवातीच्या काळात नारायण म्हणून नवखेपणानं वावरणार्‍या मुलाचं नाट्यविश्‍वात भवितव्य काय आहे याचा कुणालाच अंदाज नव्हता. त्यामुळे त्यांच्या आईचा धीर सुटत चाललेला होता. बरं, आपण दिलेला शब्द पाळला पाहिजे, नाहीतर चांगला मुलगा नाटक कंपनीच्या हातातून निसटून जाईल याचं मंडळींना पण भय होतं. त्यामुळे तेही सगळे उतावळेपणा करत होते.

या सगळ्या दबावाखाली पारगावकरांची एक सावळी, सर्वसामान्य मुलगी पसंत करण्यात आली आणि १९०७ साली घाईगडबडीनं नारायणाला मुंडावळ्या बांधण्यात आल्या. त्याचे एकदाचे दोनाचे चार करून सर्व मंडळींनी हुश्श केलं. गमतीची गोष्ट म्हणजे, मुलीला आईनेच पसंत केलं होतं. नारायणाला काय वाटतं हे विचारायची कुणीही तसदीसुद्धा घेतली नव्हती. नारायणानं पुन्हा एकदा परिस्थितीशी जुळवून घेतलं. १९०६ ला सुरुवात केल्यापासून ते १९१० सालापर्यंत पुणे, मुंबई, बेळगाव, हुबळी, सोलापूर, बार्शी, कोल्हापूर, नगर, नाशिक, जळगाव, अकोला इत्यादी गावी प्रयोगांच्या निमित्तानं ते फिरत राहिले. कंपनीचा फायदा करून देत राहिले. लोकप्रियतेचा कळस गाठून बालगंधर्व म्हणून घडत राहिले.

नट मंडळींकडे बघण्याचा दृष्टीकोन बदलला

एरवी लोक नाटकात काम करणार्‍यांकडे तुच्छतेच्या नजरेनं पहात. पण बालगंधर्वांच्या लोभस, लाघवी, गोड, निरागस स्वभावामुळे ते सर्वांच्या गळ्यातले ताईतच होऊन बसले होते जणू काही. या सगळ्यामुळे नट मंडळींचा सामाजिक दर्जा सुधारायला लागला. या काळात जे दोन तरुण बालगंधर्वांच्या निकटवर्तीयात सहभागी झाले त्यात गोपाळराव भोंडे आणि परशुराम ऊर्फ बाळासाहेब पंडित याची भूमिका ठळक ठरली.

यातले भोंडे मिलीटरी अकाउंटसमध्ये नोकरी करणारे होते. ते दिसायला ओबडधोबड होते पण नकलाकार होते. तर बाळासाहेब पंडित हे कोल्हापूरच्या मामलेदारांचे चिरंजीव होते. माणूस वृत्तीनं दिलदार असला तरी नादिष्ट होता. बालगंधर्वांच्या कौतुकासाठी कितीही पैसा खर्च करायला मागेपुढे बघत नसे. बालगंधर्व स्वत: स्वभावानं खर्चिक होते. ते या बाबतीत त्यांच्या आईवडिलांच्या वळणावर गेले होते. त्यामुळे त्यांना नेहमीच पैशांची चणचण भासायची. अशा वेळी पंडित त्यांच्या मदतीसाठी धावून जात असे. तरीपण बालगंधर्वांच्या दृष्टीनं हा सगळा काळ सुवर्णकालच होता. वाढता पगार आणि चढता नावलौकिक यामुळे ते आनंदात असायचे. किर्लोस्कर मंडळीत होणारं कौतुक, तरुणाईतली लोकप्रियता, रुचकर भोजनाची आणि भारी भारी अद्ययावत पोषाखाची भरपूर हौस पुरवली जात होती. ते स्वत:च्याच लोकप्रियतेत हरवून गेले होते. त्यांना शिक्षणाची आवड फारशी नव्हतीच. त्यामुळे शिक्षण बेताचेच होते आणि वाचनही. प्रयत्न करूनही वाचन सुधारले नाही. ते रात्री बाराला झोपले की थेट सकाळी दहालाच जागे व्हायचे. भूमिकेला आवश्य तेवढीच मेहनत घ्यायचे, पण मन लावून. त्याहून अधिक गाणं कसदार करण्यासाठी जास्तीची मेहनत काही त्यांच्या हातून घडत नव्हती. तरीपण नाटकाच्या व्यतिरिक्त त्यांच्या गाण्याच्या जागोजागी खास मैफिली होत. पण यासाठी ते वेगळं मानधन काहीच घ्यायचे नाहीत.

उशिरा उठल्यावर निवांत चहापाणी, पान, तंबाखू सेवन करून स्वत:चे प्रातर्विधी आवरायचे. तोपर्यंत जेवणाची पंगत बसायची वेळ यायची. पण यांची अंघोळच दीड वाजता व्हायची. मग दोन वाजता थंडगार जेवण झालं की संध्याकाळी पाचपर्यंत तालमीला जायचे. ती नसेल तर दुपारची झोप काढायचे. सहा वाजता पुन्हा चहापाणी घेतलं की त्यांना भेटायला आलेल्या लोकांमध्ये जाऊन बसायचे. गावातील श्रीमंत बड्या बड्या असामी, कॉलेजमध्ये शिकणारे नवतरुण त्यांना भेटण्यासाठी तिष्ठत बसलेले असायचे. आता या सगळ्यात शास्त्रीय संगीताचा रियाझ करण्यासाठी वेळ तरी कुठून आणणार होते ते?

मात्र काही झालं तरी बालगंधर्व जोगळेकर आणि मुजुमदारांच्या आज्ञेत रहायचे. त्यांना नाराज करण्याची बेअदबी त्यांनी कधीच केली नाही. फार काय, गाण्याचा कार्यक्रम जरी चालून आला तरी या दोघांच्या परवानगीशिवाय ते होकार देत नसत. आपला रोजचा दिनक्रम चालू ठेवत बालगंधर्व आनंदात आयुष्य जगत होते. ते आस्तिक होते, पण त्यांनी आपल्या श्रद्धेचं कधीच प्रदर्शन केलं नाही. जोगळेकरांचा स्वभावही प्रेमळ आणि मनमिळाऊ असल्यामुळे बालगंधर्व आणि इतरही लोक या मंडळीमध्ये कुटुंबाप्रमाणे राहिले. एखादा अपरिचित माणूस महिना दोन महिने मंडळीत फुकट राहून, जेऊनखाऊन, नाटकं बघून गेला तरी सहज खपून जात असे. अगदी कुणी आजारी असेल तर इतर लोक प्रेमानं त्याची सेवासुश्रुषा करायला कचरत नसे.

काकासाहेब खाडिलकर आणि किर्लोस्कर नाटक मंडळी

त्या काळी ‘महाराष्ट्र नाटक मंडळी’ नावाच्या कंपनीसाठी कृष्णाजी प्रभाकर ऊर्फ काकासाहेब खाडिलकर हे उत्तमोत्तम नाटकं लिहीत असत. ‘कीचकवध’, ‘बायकांचे बंड’, ‘भाऊबंदकी’, ‘सवाई माधवरावाचा मृत्यू’, ‘कांचनगडची मोहना’ अशी एकाहून एक सरस नाटकं त्यांनी लिहिली होती. याशिवाय राजकारणातही त्यांनी आपला ठसा उमटवला होता. लोक त्यांना लोकमान्य टिळकांचे पट्टशिष्य म्हणूनच ओळखत. ते ‘केसरी’ वृत्तपत्राचे उपसंपादक होते.

किर्लोस्कर नाटक मंडळीचा १९१० साली पुण्यात मुक्काम होता. श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांनी नुकतंच एक नवीन नाटक लिहिलेलं होतं. त्या ‘प्रेमशोधन’ नावाच्या नाटकाच्या तालमी सुरू होत्या. कोल्हटकरांनी खाडिलकरांना खास विनंती केली की त्यांनी नाटकाच्या तालमीवर शेवटचा हात फिरवावा आणि आपल्या मौलिक सूचना द्याव्यात. त्यांनीही मोठ्या मनानं ते मान्य केलं. हा तात्पुरता जुळलेला संबंध पुढे आणखीनच दृढ झाला. लवकरच खाडिलकर किर्लोस्कर नाटक मंडळी साठी नाटकं लिहायला लागले. या कंपनीसाठी त्यांनी लिहिलेलं पहिलं नाटक होतं, ‘मानापमान’. हे नाटक बालगंधर्वांच्या कारकिर्दीतील अविस्मरणीय नाटक ठरलं.

मानापमान

काकासाहेब एकीकडे प्रेमशोधनाच्या तालमींवर कष्ट घेत होते तर दुसरीकडे मानापमानाचं लेखनही करत होते. प्रेमशोधन रंगभूमीवर येताच लगोलग मानापमानाच्या तालमी सुरू झाल्या. किर्लोस्कर मंडळीनी एक बंगला भाड्यानं घेतलेला होता. तिथे त्यांचा मुक्काम होता. तर बालगंधर्व आणि दादा लाडू समोरच रहायला लागले होते. सकाळी नऊ ते बारा आणि दुपारी अडीच ते सहा या वेळात तालमी होत असत. काकासाहेबांचा स्वभाव शिस्तीचा होता. कोणतीही आगळीक ते खपवून घेत नसत. तालमीला उशीरा येणार्‍या मंडळींना ते जोरदार खडसावत असत. सुरुवातीचा काही काळ काकासाहेब बालगंधर्वांवरही नाराज असत. पण त्यांचं गाणं ऐकल्यावर मात्र त्यांचा राग कुठल्या कुठे विरघळला. मग क्वचित कधीतरी बालगंधर्व उशिरा आले तरी ते रागवत नसत. फार काय, त्यांची भूमिका सोडून इतरांच्या भागाच्या तालमी सुरू करत असत.

गोविंदराव टेंबे

सुरुवातीला श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर नाट्यगीतांच्या चाली बांधत असत. आधी नाटककारानं पद लिहायचं मग नटानेच चाल लावायची अशी पद्धत नव्हती. संगीत रंगभूमीवर किर्लोस्करांनी एक नवीन प्रथा पाडली. नाटकाच्या कथेच्या मध्ये मध्ये गाण्याला अनुकूल प्रसंग निवडायचे, मग त्याला अनुकूल राग आणि चालीची रचना करायची. मग त्यावर शब्द लिहिले जायचे. खाडिलकरांनी मानापमान नाटकातील नाट्यगीतांची जबाबदारी गोविंदराव टेंबे यांच्यावर सोपवली. गोविंदराव उत्तम पेटीवादक तर होतेच, पण त्यांनी संगीतप्रेमासाठी दिवसरात्र एक केलेले होते. उत्तमोत्तम गायन ऐकलं होतं. मोठमोठ्या लोकांना साथ केली होती. संगीतकलेचा अभ्यास आणि व्यासंग केलेला होता. पुढे ते संगीत दिग्दर्शक म्हणूनही नावारुपाला आले. त्याची सुरुवात मानापमान पासून झाली.

खरं तर शाकुंतल आणि सौभद्र मधील चाली लोकांच्या पसंतीला पडलेल्याच होत्या. पण पुन्हा पुन्हा त्याच चाली वापरल्या तर रसिकजनांचा विरस होईल या कल्पनेनं नवीस चाली बांधायचं ठरलं. त्यानुसार ‘वीरतनय’ पासून वेगळ्या चाली रचल्या गेल्या. या चाली पारशी आणि उर्दू रंगभूमीवर गाजलेल्या होत्या. तशा त्या चाली ओठांवर बसण्यासारख्या आकर्षक होत्या; पण गायकाच्या गायकीला आणि नाटक जास्त उठावदार करण्याच्या दृष्टीनं त्या कमी पडत होत्या. गोविंदरावांना असं वाटलं की, मौजुद्दीन, मलकाजान, गोहरजान सारखे गायक जे काही गात ते अजून महाराष्ट्रात रुजलेलं नव्हतं, ते जर बालगंधर्वांच्या गळ्यातून काढलं तर नक्कीच लोकप्रिय होईल. त्यानुसार त्यांनी सगळं नियोजन केलं. तबल्यावर दादा लाडू आणि पेटीवर राजारामबापू पुरोहितांना घेतलं. सर्व पात्रांना त्यांच्या तोंडी असलेल्या नाट्यगीतांसाठी उत्तम चाली बांधून दिल्या.

मानापमानाच्या सुरुवातीलाच गालबोट

मग १२ मार्च १९११ रोजी पुण्यात मानापमानचा पहिला प्रयोग ठरला. जाहिरात झाली. लोकांनी उदंड प्रतिसाद दिला. बालगंधर्वांच्या हिरा नावाच्या लहानगीला अचानक आजारपण आलं. तिचं दुखणं विकोपाला जाईल याची कुणाला कल्पनाही आली नाही. बघता बघता तिची प्रकृती खालावली आणि अकरा तारखेला रात्री तिनं या जगाचा निरोपही घेतला. बालगंधर्व तेव्हा अवघ्या तेवीस वर्षांचे होते. एकीकडे इतका मोठा आघात आणि दुसरीकडे नवीन नाटक यशस्वी करून कंपनीला दिलेला शब्द पाळण्याची जबाबदारी. बालगंधर्वांची काय मन:स्थिती असेल याची कल्पनाच केलेली बरी.

कंपनीवरही जणू काही आकाश कोसळलं. दु:खाची दाट छाया पडली. जो तो हळहळत होता. नाटकाची तारीख पुढे ढकलावी असंही अनेकांना वाटायला लागलं होतं. पण तिकिटं खरेदी करण्यार्‍या प्रेक्षकांची निराशा होणार होती. मुजुमदारांनी मनावर दगड ठेवून कठोर निर्णय घेतला. ते बालगंधर्वांना घेऊन कंपनीत आले आणि सर्वांना म्हणाले की, ‘आजचं नाटक रद्द करुया.’

त्यावर मान खाली घालून बसलेल्या बालगंधर्वांनी चमकून वर पाहिलं. ते निश्‍चयी स्वरात म्हणाले, ‘ईश्‍वराच्या इच्छेनं जे झालं ते होऊन गेलं. नाटक रद्द करायचं नाही.’

हे ऐकून सगळेजणच थक्क झाले. मग ठरल्याप्रमाणे नाटकाचा प्रयोग करायचं निश्‍चित झालं. त्या दिवशी दुपारी कुणीच जेवलं नाही. प्रत्येक नट उदास मनानेच रंगमंचावर प्रवेश करता झाला. स्वत: बालगंधर्वांचा प्रवेश नाटकाच्या अगदी सुरुवातीलाच होता. त्यांनी सुरुवात धीमेपणानं केली. पण उत्तरोत्तर भूमिका आणि गाणं खुलतच गेलं. प्रेक्षक आणि नाटकाशी संबंधित सर्वजणच फार खुश झाले. बालगंधर्व खूप सुंदरही दिसत होते. ‘नाही मी बोलत नाथा’ हे पद तर त्यांनी इतकं जीव ओतून गायलं की प्रेक्षक त्या रंगात रंगून गेले अगदी.

खरं तर बालगंधर्वांची मन:स्थिती बघता प्रयोग कदाचित रंगणार नाही असं सगळ्यांना वाटलं होतं. पण एकदा का त्यांनी भूमिकेत प्रवेश केल्यावर ते बालगंधर्व राहिलेच नाहीत. पूर्ण वेळ ते भामिनी बनूनच वावरले. ते नाटक रसिकांच्या मनावर राज्य करायला लागलं. तिकीटं मिळेनाशी झाली इतकी गर्दी उसळायला लागली. एरवी नाटकाचं भरतवाक्य सुरू झालं की प्रेक्षक जागा सोडून जायला लागतात असा अनुभव होता. पण मानपमान नाटकाची शानच काही वेगळी होतं. संपूर्ण भरतवाक्य संपेपर्यंत प्रेक्षक जागेवरून हलतही नसत. हे संपूर्ण नाटक, त्यातील सर्व पात्रं, कथाभाग, गायन, अभिनय आणि बालगंधर्व सर्वांच्या वाटणीला फक्त स्तुतीसुमनंच येत होती.

या नाटकाचं संगीत किर्लोस्कर देवलांपेक्षा वेगळं होतं. ख्यालगायकीच्या धाटणीचं हे नव्या वळणाचं संगीत लोकांच्या मनाचा ठाव घेणारं ठरलं. शृंगार रस तर यात विशेष खुलला होता. खरं तर खाडिलकर गद्य नाटकं लिहायचे. त्यांनी लिहिलेलं मानापमान हे पहिलंच संगीत नाटक होतं. असं असूनही त्याला इतकं यश मिळावं यात त्यांचं असामान्य लेखनकौशल्य सामावलेलं होतं यात शंकाच नव्हती. जोगळेकरांना नट म्हणून प्रथमच मान्यता मिळाली. लक्ष्मीधराची विनोदी भूमिका आत्तापर्यंतच्या सर्व विनोदी भूमिकांमध्ये सर्वश्रेष्ठ ठरली. बालगंधर्वांच्या तर कारकिर्दीचा जणू काही चढता आलेखच सुरू झाला होता.

मानापमान नाटकात गद्यापेक्षा पद्य जास्त सशक्त होतं. बालगंधर्वांना हा बदल नवीन होता. पण त्यांनी भास्करबुवा आणि गोविंदरावांच्या मदतीनं आपलं गाणं अधिक कसदार कसं होईल याचं शिक्षण मनापासून घेतलं. त्यामुळे गंधर्वतुल्य गायक नट असा त्यांचा प्रचंड बोलबाला होऊ लागला. त्याचा परिणाम असा झाला की थिएटरमध्ये मराठी तरुणांसोबतच कानडी आणि गुजराती तरुणही गर्दी करायला लागले होते. या नाटकातील निवडक पदांच्या ध्वनिमुद्रिकाही मोठ्या प्रमाणावर खपायला लागल्या होत्या. यापूर्वी सौभद्र, मूकनायक वगैरे नाटकांच्याही अशाच प्रकारच्या ध्वनिमुद्रिका तयार करायचं काम बेका नावाच्या कंपनीनं केलं होतं.