पुण्याला मी १९१० च्या अखेरीस आलो, पुण्यामध्ये कसबा पेठेत सरदार पुरंदऱ्यांच्या जुन्या कोटात राहात होतो आणि ‘ नानाच्या हौदा ‘ समोरील भावे स्कूलमध्ये शिकत होतो (नानाचा हौद आता बुजवण्यात आलला आहे आणि भावे स्कूलही तेथून दुसरीकडे हालवण्यात आले आहे.) शाळेला जाण्याचा माझा रस्ता शनिवार वाड्याच्या उजव्या भिंतीकडून अन् गणेश दरवाजावरून जात असे. त्या दगडी भिंतीसमोर असलेल्या एका जुनाट लांबलचक घराच्या पहिल्या मजल्यावर बालगंधर्वांच्या आईचे बिऱ्हाड असे. त्या बिऱ्हाडात मी बालगंधर्वांना कधीच पाहिले नाही. कारण, ते त्यावेळी किर्लोस्कर कंपनीच्या बिऱ्हाडी राहात असावेत. पण घराच्या गॅलरीत बालगंधर्वांची आई थोरले बंधु दादा आणि धाकटी बहीण वेणू यांना मी पुष्कळदा पाहात असे गंधर्वांची आई मोठी गगंशा बाई होती. तिची आरडाओरडा कधी कधी खाली रस्त्यावर ऐकू येत असे, ती अंगाने थोराड असून तिचा चेहरा पुष्कळसा गंधर्वांसारखा दिसे. तिच्या कपाळावरचे भले मोठे कुंकू तिला शोभून दिसे. गंधर्वांची धाकटी बहीण वेणू ही खूपच गोरी असन तिचा चेहरा तर तरुणपणी हुबेहुब गंधर्वांसारखा दिने पण तिला जन्मतः एक व्यंग होते. ती कुबडी होती. त्यामु‌ळे तिच्या सौंदर्यमध्ये फारच मोठे वैगुण्य निर्माण झाले होते. कुंकवाला आधार म्हणून लहानपणी तिचे लग्न लावून देण्यात आले होते. पण ती नवऱ्याकडे कधीही राहात नसे. त्याने दसरे लग्न केले होते. गंधर्वांचे थोरले बंधू, दादा हे रुपाने ओबडधोबड अन स्वभावाने अर्धवट होते. आपण गंधर्वांचे थोरले भाऊ आहोत हे ज्याला त्याला ते सांगत. गंधर्वांचे वडील श्रीपादरावराव राजहंस हे हाडकुळे. किरकोळ बांध्याचे नि मध्यम उंचीचे होते. त्याच्या भुवयात शेंदर आणि कानात रुद्राक्षाची कुंडले असत ते आपल्या घरी राहात असलेले मी कधीच पाहिले नाहीत. त्यांचा अहर्निश मुक्काम तेथून थोडयाच अंतरावर शनिवार वाड्याच्या पिछाडीला असलेल्या श्रीमंत बिनीवाल्यांच्या वाड्यात असे. त्यांना गाण्याचा नाद होता असे म्हणतात, पण वृत्तीने ते धार्मिक असावेत असे त्यांना पहाताच वाटे.

गंधर्वांचे पहिले नाटक मी पाहिले मानापमान १९१२ साल असावे ते गंधर्व यावेळी तेवीस चावीस वर्षाचे असावेत नारायणराव जोगळेकर त्याच्या आधीच वारलेले होते. जोगळेकरांना मी रंगभूमीवर असे कधीच पाहिले नव्हते फक्त एकदाच त्यांना पुण्याच्या बुधवार चौकातून घाईघाईने जाताना प्रत्यक्ष पाहिले होते. भरदार शरीरयष्टी, डोक्याला जरीच्या काड्याच्या करवंदी रंगाचा रुमाल, कानात टपोरी बिगबाळी, अंगावर करवती काठी, उपरणे असा स्वारीचा नोकझोक पाहून मी सर्दच झालो. ते गेल्यानंतर ‘ मानापमान ‘ नाटकाचा जो मी प्रयोग पाहिला त्यात धैर्यधराचे काम गोविंदराव टेंबे ह्यांच्याकडे देण्यात आले होते. बालगंधर्व हा जसा स्त्री सौंदर्याचा आदर्श तसा गोविंदराव हा परुष सौंदर्याचा आदर्श आणि संगीताचे तरते दर्दी गोविंदरावाचा आवाज पुढे बसला पण ज्या काळी त्यांनी धैर्यधराचे काम करण्यास प्रारंभ केला. त्या काळात अदमासे सहा महिनेपर्यंत त्याचा आवाज आणि त्यांची तान म्हणजे एक चमत्कार होता धैर्यधर टेंबे, भामिनी गंधर्व आणि लक्ष्मीधर बोडस म्हणजे सौंदर्य, संगीत आणि विनोद ह्यांचा महान त्रिवेणी संगम होना एक गेला की दुसरा अन् दुसरा गेला की तिसरा ! कोणाला किती पाहावे, कोणाला किती ऐकावे अन् कोणाचे किती कौतुक करावे ह्यांच्या भोवऱ्यात प्रेक्षक बेभान होत असत.

साक्षात स्त्री संचार गंधर्वांच्या मुद्रेत, नजरेत, हसण्यात, लाजण्यात, मुरकण्यात, चालण्यात, बोलण्यात, नेसण्यात साक्षात स्त्रीचा संचार झालेला होता. पुरुषाच्या देहातून स्त्रीचे सौंदर्य इतक्या मोहकतेने कधीच प्रकट झाले नसेल. त्यामुळे स्त्री रूपात जेव्हा गंधर्व रंगभूमीवर प्रकट होत, तेव्हा परुष तर पागल होत असतच, पण म्वियाही अक्षरशः वेड्या होऊन त्याच्याकडे अपक्ष्म लोचनानी पाहात बसत. मी प्रथम पाहिलेल्या ‘ मानापमान ‘ नाटकात जेव्हा ‘ हा टकमक पाही ‘ हे गाणे गात गंधर्व पहिल्याने प्रकट झाले तेव्हा एकदम थंडगार वाऱ्यातून मोगऱ्यांच्या फुलांचा घमघमाट एकदम अंगावर यावा तसा नाट्यगृहाच्या सर्व भागातून ‘ अहाहा ‘ चा सौम्य धुंदकारा उमटला. गंधर्वांचे गाणे हे नुसते श्रवणीयच नव्हते तर प्रेक्षणीय होते, म्हणजे गंधर्वांच्या गाण्याला प्रतिक्षणी प्रेक्षकांची जी साद मिळे ती पाहिल्याखेरीज त्या गाण्याची गोडी अनुभवता येत नाही. त्याकाळी ध्वनिक्षेपणाची सोय नसल्याने गंधर्वांचा गद्य आवाज फार दूरवर ऐकू येत नसे. निदान मला तरी ते काय बोलत आहेत हे पुष्कळदा ऐकू आले नाही. तथापि, गंधर्व काय बोलताहेत ह्याची कोणाला परवा होती ? गंधर्वांचे गाणे सर्वांना ऐकू येत होते आणि त्यांचे सौंदर्य सर्वांना दिसत होते. मग यापेक्षा लोकांना आणखी काय पाहिजे होते ?

बालगंधर्वांना व्यक्तिशः मी कधीच पाहिले नव्हते. त्यानंतर थोड्याच दिवसानी मी बुधवार चौकातून येत असताना बरेचसे लोक एका दिशेने धावताहेत असे मी पाहिले. मला कळेना काय भानगड आहे ती ? मीही त्या गर्दीत घुसलो. पाहतो तो बालगंधर्व ! रंगभूमीवर जितके सुंदर दिसले तितकेच ते सुंदर होते. तेजस्वी, गौरवर्ण, हसतमुख, डोक्यावरचा काळाभोर केशसंभार, उंच काळया फरच्या टोपीचे झाकलेला, स्वच्छ पांढरा सदरा आणि पांढरी लांडी विजार, कर्दळीच्या रंगाच्या निमुळत्या सुंदर पोटऱ्या नि पायात कोऱ्या कोल्हापुरी चपला अशी स्वारी चालली होती. लोक त्यांच्या भोवती गर्दी करून राहिले होते आणि गंधर्व खाली मान घालुन लाजत लाजत, हसत चालले होते. ते त्यांचे कमनीय दर्शन अद्याप मी विसरलो नाही.

पुढे बऱ्याच दिवसांनी किर्लोस्कर कंपनी फुटली आणि बोडस, टेंबे ह्यांच्या सहकार्याने बालगंधर्वांनी स्वतःच्या नावाने गंधर्व नाटक मंडळी काढली. नव्या कंपनीचा मुक्काम तपकीर गल्लीत सांगलीकरांच्या वाड्यात होता. मी आणि माझे मित्र त्या वाड्यावरून उगाच इकडून तिकडे चकरा मारावयाचे आणि आत काय चालले आहे त्याचा बाहेरून सुगावा घ्यावयाचे ! बाहेरून काय सुगावा लागणार ? लांब केसांची गोरी गोमटी कारटी अधूनमधून दिसायची. पण तेवढ्यावरच आम्ही खूष असावयाचे, गंधर्व मंडळी जणू काही आम्हीच काढली अशा अभिमानाने आम्ही दिवसभर त्या मंडळीसंबंधी मनाला जे सुचेल ते बोलत रहायचे किर्लोस्कर कंपनी मोडली त्याचे आम्हाला सुतक नव्हते. पण गंधर्व मंडळी निघाली त्यामुळे स्वर्ग आम्हाला दोन बोटे राहिला होता.